«پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله)»  از ديدگاه قرآن

مقام و جايگاه پيامبر (صلي الله و عليه و آله) از نگاه قرآن
توجه ويژه خداوند به پيامبر (صلي الله و عليه و آله) در قرآن
اولين مخلوق، آخرين پيامبر
پيامبر اسلام (صلي الله و عليه و آله)، پيامبر رحمت
نورانيت پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله)
عصمت پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله)
عبوديت و بندگى پيامبر اكرم (صلي الله و عليه و آله)
ولايت پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله)
معراج پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله)
اخلاص پيامبر اكرم (صلي الله و عليه و آله)
علم پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله)
 حقانيت پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله)
خطاب‌هاى خدا به پيامبر (صلي الله و عليه و آله)
پيامبر (صلي الله و عليه و آله) ، الگوى جهانيان
پيامبر اكرم (صلي الله و عليه و آله) شاهد اعمال انسان ها
برترى پيامبر (صلي الله و عليه و آله) بر همه مخلوقات
نام‌هاى پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله) ، معانى و اسرار آنها
شفاعت پيامبر اكرم (صلي الله و عليه و آله)؛ شرايط و ويژگي‌ها
اهميت و فضيلت صلوات بر پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله)
احترام و تكريم شخصيت پيامبر (صلي الله و عليه و آله)
سيره اخلاقى و رفتارى پيامبراعظم (صلي الله و عليه و آله) در آينه قرآن
تقواى پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله)
عبادت پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله)
تهجّد و شب زنده دارى پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله)
عظمت اخلاقى پيامبر (صلي الله و عليه و آله) از نگاه قرآن
حلم پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله)
صداقت پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله)
صبر پيامبر اكرم (صلي الله و عليه و آله)
ساده زيستي پيامبر (صلي الله و عليه و آله)
انفاق پيامبر اكرم (صلي الله و عليه و آله)
دلسوزى پيامبر (صلي الله و عليه و آله) نسبت به امت اسلام
رفتار پيامبر (صلي الله و عليه و آله) با همسران
 استقامت و پايدارى پيامبر (صلي الله و عليه و آله)
قرآن و پيامبر (صلي الله و عليه و آله)
قرآن معجزه جاويد پيامبر (صلي الله و عليه و آله)
نقش پيامبر (صلي الله و عليه و آله) در تفسير قرآن
قرآن از نگاه پيامبر (صلي الله و عليه و آله)
تمسك به قرآن از نگاه پيامبر (صلي الله و عليه و آله)
انس پيامبر (صلي الله و عليه و آله) با قرآن
نقش قرآن و اهل بيت (عليهم السلام) در هدايت مسلمانان از نگاه پيامبر (صلي الله و عليه و آله)
مهجوريت قرآن از نگاه پيامبر (صلي الله و عليه و آله)
سيره سياسى و اجتماعى پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله) در قرآن
شخصيت اجتماعى پيامبر (صلي الله و عليه و آله)
اخلاق سياسى پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله)
پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله) و عدالت اجتماعى
ويژگي‌هاى حكومت پيامبر (صلي الله و عليه و آله)
تعامل پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله) با اهل كتاب
تعامل پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله) با كفار و مشركان
تعامل پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله) با منافقان
روش هاى پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله) در برخورد با ناهنجاري‌هاى اجتماعى
تعامل پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله) با گروه ها و احزاب
تعامل پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله) با كارگزاران حكومت اسلامى
نقش مردم در حكومت پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله)
آزادي‌هاى سياسى و اجتماعى در حكومت پيامبر (صلي الله و عليه و آله)
پيامبر(صلي الله و عليه و آله) و مبارزه با فقر
پيامبر(صلي الله و عليه و آله) و مبارزه با آداب و رسوم ناپسند جاهلى
جايگاه و حقوق زن در حكومت پيامبر(صلي الله و عليه و آله)
رسالت پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله) در قرآن
معجزات پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله)
رسالت پيامبر (صلي الله و عليه و آله) از نگاه اديان پيشين
اهداف بعثت پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله)
آثار بعثت پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله)
رسالت جهانى پيامبر اكرم (صلي الله و عليه و آله)
خاتميت پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله)
مقايسه شريعت پيامبر (صلي الله و عليه و آله) با شرايع پيشين
پيامبر (صلي الله و عليه و آله) و دريافت وحي
رسالت پيامبر اعظم (صلي الله و عليه و آله) بر جن و فرشتگان
مزد رسالت پيامبر اكرم(صلي الله و عليه و آله)
شيوه‌هاى تبليغي پيامبر اكرم(صلي الله و عليه و آله)
شيوه‌هاى تربيتى پيامبر(صلي الله و عليه و آله)
 پيامبراعظم(صلي الله و عليه و آله) و امت اسلام در قرآن
رفق و مدارا با مردم در سيره پيامبر اكرم(صلي الله و عليه و آله)
برخوردارى مؤمنان از رحمت ويژه پيامبر اكرم(صلي الله و عليه و آله)
مفهوم و ابعاد ايمان به پيامبر اعظم(صلي الله و عليه و آله)
مفهوم و ابعاد اطاعت از پيامبر اعظم(صلي الله و عليه و آله)
وظيفه مؤمنان در برابر پيامبر اعظم(صلي الله و عليه و آله)
نقش پيامبر(صلي الله و عليه و آله) در اتحاد و همبستگى مسلمانان
معاشرت پيامبر اعظم(صلي الله و عليه و آله) با مسلمانان
رفتار پيامبر اعظم(صلي الله و عليه و آله) با مجاهدان
برگرفته از سايت www.maarefquran.com -----------------E.Mail:nashr@maarefquran.com

عيد فطر يكى از دو عيد بزرگ در سنت اسلامى است كه درباره آن احاديث و روايات بيشمارى وارد شده است. مسلمانان روزه دار كه ماه رمضان را به روزه دارى به پا داشته و از خوردن و آشاميدن و بسيارى از كارهاى مباح ديگر امتناع ورزيده اند، اكنون پس از گذشت ماه رمضان در نخستين روز ماه شوال اجر و پاداش خود را از خداوند مى طلبند، اجر و پاداشى كه خود خداوند به آنان وعده داده است. مفهوم شناسى واژه عيد در اصل از فعل عاد يَعودُ اشتقاق يافته و معانى مختلفى براى آن ذكر كرده اند. از جمله: «خوى گرفته»، «هر چه باز آيد، از اندوه و بيمارى و غم و انديشه و مانند آن»، «روز فراهم آمدن قوم»، «هر روز كه در آن، انجمن يا تذكار فضيلت مند يا حادثه بزرگى باشد» و گويند از آن رو به اين نام خوانده شده است كه سال، شادى نوينى باز آرد. [1] ابن منظور در لسان العرب گفته است كه برخى بر آن هستند كه اصل واژه عيد از «عادة» است، زيرا آنان (قوم)، بر جمع آمدن در آن روز، عادت كرده اند. [2] به گفته ازهرى: عيد در نزد عرب، زمانى است كه در آن شادى ها و يا اندوه ها، باز مى گردد و تكرار مى شود. ابن اعرابى آن را منحصر به شادى ها دانسته است. [3] واژه عيد تنها يك بار در قرآن به كار رفته است: «اللَّهُمَّ رَبَّنَآ أَنزِلْ عَلَيْنَا مَآئدَةً مِّنَ السَّمَآءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لاَِّوَّلِنَا وَءَاخِرِنَا وَءَايَةً مِّنكَ» [4] در تفسير نمونه ذيل اين آيه گفته شده است: «عيد در لغت از ماده عود به معنى بازگشت است، ولذا به روزهايى كه مشكلات، از قوم و جمعيتى بر طرف مى شود و بازگشت به پيروزيها و راحتى هاى نخستين مى كند عيد گفته مى شود، و در اعياد اسلامى به مناسبت اينكه در پرتو اطاعت يك ماه مبارك رمضان و يا انجام فريضه بزرگ حج، صفا و پاكى فطرى نخستين به روح و جان باز مى گردد، و آلودگى ها كه بر خلاف فطرت است، از ميان مى رود، عيد گفته شده است و از آنجا كه روز نزول مائده روز بازگشت به پيروزى و پاكى و ايمان به خدا بوده است حضرت مسيح(ع) آن را عيد ناميده، و همانطور كه در روايات وارد شده نزول مائده در روز يكشنبه بود و شايد يكى از علل احترام روز يكشنبه در نظر مسيحيان نيز همين بوده است، و روايتى كه از على(ع) نقل شده «وكل يوم لا يعصى الله فيه فهو يوم عيد; هر روز كه در آن معصيت خدا نشود روز عيد است» نيز اشاره به همين موضوع است، زيرا روز ترك گناه، روز پيروزى و پاكى و بازگشت به فطرت نخستين است». [5] در روايات معصومين (ع) نيز بارها به اين موضوع اشاره شده است، همچنانكه گذشت امير المؤمنين على(ع) هر روزى را كه در آن معصيت و گناه نشود، روز عيد خوانده است. از سويد بن غفله نقل شده است كه گفت: در روز عيد بر امير المؤمنين على(ع) وارد شدم و ديدم كه نزد او نان گندم و خطيفه [6] و ملبنة [7] است. پس به آن حضرت عرض كردم روز عيد و خطيفه؟! پس از آن حضرت فرمود: انما هذا عيد من غفر له; اين عيد كسى است كه آمرزيده شده است. [8] و نيز آن حضرت در يكى از اعياد، فرمود: «انما هو عيد لمن قبل الله صيامه، وشكر قيامه، وكل يوم لا تعصى الله فيه فهو يوم عيد; امروز تنها عيد كسى است كه خداوند روزه اش را پذيرفته و عبادتش را سپاس گزارده است، هر روزى كه خداوند مورد نافرمانى قرار نگيرد، عيد راستين است». در روايات اسلامى براى اعياد به ويژه اعياد مذهبى از جمله عيد فطر، آداب و رسوم خاصى توصيه شده در حديثى از معصوم(ع) آمده است: «زينوا اعيادكم بالتكبير; عيدهاى خودتان را با تكبير زينت بخشيد». «زينوا العيدين بالتهليل والتكبير والتحميد والتقديس»; عيد فطر و قربان را با گفتن ذكر لا اله الا الله، الله اكبر، الحمد لله وسبحان الله، زينت بخشيد». عيد فطر امير المؤمنين على(ع) در يكى از اعياد فطر خطبه اى خوانده و در آن مؤمنان را بشارت و مبطلان را بيم دادند: اى مردم! اين روز شما روزى است كه نيكوكاران در آن پاداش مى گيرند و زيانكاران و تبهكاران در آن مأيوس و نااميد مى گردند و اين شباهت زيادى به روز قيامتتان دارد، پس با خارج شدن از منازل و رهسپار جايگاه نماز عيد شدن خروجتان از قبرها و رفتنتان را به سوى پروردگار به ياد آوريد، و با ايستادن در جايگاه نماز، ايستادن در برابر پروردگارتان را به ياد آوريد و با بازگشت به سوى منازل خود، بازگشتتان را به سوى منازلتان در بهشت برين متذكر شويد، اى بندگان خدا، كمترين چيزى كه به زنان و مردان روزه دار داده مى شود اين است كه فرشته اى در آخرين روز ماه رمضان به آنان ندا مى دهد و مى گويد: «هان! بشارتتان باد، اى بندگان خدا كه گناهان گذشته تان آمرزيده شد، پس به فكر آينده خويش باشيد كه چگونه بقيه ايام را بگذرانيد». [9] عارف وارسته، ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى درباره عيد فطر آورده است: «عيد فطر روزى است كه خداوند آن را از ميان ديگر روزها برگزيده است و ويژه هديه بخشيدن و جايزه دادن به بندگان خويش ساخته و آنان را اجازه داده است تا در اين روز نزد حضرت او گرد آيند و بر خوان كرم او بنشينند و ادب بندگى بجاى آرند، چشم اميد به درگاه او دوزند و از خطاهاى خويش پوزش خواهند، نيازهاى خويش به نزد او آرند و آرزوهاى خويش از او خواهند و نيز آنان را وعده و مژده داده است كه هر نيازى به او آرند، برآورد و بيش از آنچه چشم دارند به آنان ببخشد و از مهربانى و بنده نوازى، بخشايش و كارسازى، آن قدر در حق آنان روا دارد كه گمان نيز نمى برند». [10] روز اول ماه شوال را بدين سبب عيد فطر خوانده اند كه در اين روز، امر به امساك و صوم از خوردن و آشاميدن برداشته شده و رخصت داده شد كه مؤمنان در روز افطار كنند و روزه خود را بشكنند. فطر و فَطر و فطور به معناى خوردن و آشاميدن يا ابتدا كردن به خوردن و آشاميدن است و نيز گفته شده است كه به معناى آغاز خوردن و آشاميدن است، پس از مدتى نخوردن و نياشاميدن. ابتداى خوردن و آشاميدن را افطار مى نامند و از اين روست كه پس از اتمام روز و هنگامى كه مغرب شرعى در روزهاى ماه رمضان، شروع مى شود انسان افطار مى كند يعنى پس از امساك از خوردن، اجازه خوردن به او داده مى شود. عيد فطر داراى اعمال و عباداتى است كه در روايات معصومين (ع) به آنها پرداخته شده و ادعيه خاصى نيز راجع به آن وارد شده است. از سخنان معصومين(ع) چنين استفاده مى شود كه روز عيد فطر، روز گرفتن مزد است، و لذا در اين روز مستحب است كه انسان بسيار دعا كند و به ياد خدا باشد و روز خود را به بطالت و تنبلى نگذراند و خير دنيا و آخرت را بطلبد. در قنوت نماز عيد مى خوانيم: بارالها! به حق اين روزى كه آن را براى مسلمانان عيد و براى محمد(ص) ذخيره و شرافت و كرامت و فضيلت قرار دادى از تو مى خواهم كه بر محمد و آل محمد درود بفرستى و مرا در هر خيرى كه محمد و آل محمد را در آن وارد كردى، وارد كنى و از هر سوء و بدى كه محمد و آل محمد را خارج ساختى، خارج كنى، درود و صلوات تو بر او و آنها، خداوندا، از تو مى طلبم آنچه را كه بندگان شايسته از تو خواستند و به تو پناه مى برم از آنچه بندگان خالصت از آن به تو پناه بردند. در صحيفه سجاديه نيز دعايى از امام سجاد(ع) به مناسبت وداع ماه مبارك رمضان و استقبال عيد سعيد فطر وارد شده است: پروردگارا! بر محمد و آل محمد درود فرست و مصيبت ما را در اين ماه جبران كن و روز فطر را بر ما عيدى مبارك و خجسته بگردان و آن را از بهترين روزهايى قرار ده كه بر ما گذشته است كه در اين روز بيشتر ما را مورد عفو قرار دهى و گناهانمان را بشويى و خداوندا بر ما ببخشايى آنچه در پنهانى و آشكارا گناه كرديم. خداوندا! در اين روز عيد فطرمان كه براى مؤمنان روز عيد و خوشحالى و براى مسلمانان روز اجتماع و گردهمايى قرار دادى از هر گناهى كه مرتكب شده ايم و هر كار بدى كه كرده ايم و هر نيت ناشايسته اى كه در ضميرمان نقش بسته است به سوى تو باز مى گرديم و توبه مى كنيم، توبه اى كه در آن هرگز بازگشت به گناه نباشد و بازگشتى كه در آن هرگز روى آوردن به معصيت نباشد. بارالها! اين عيد را بر تمام مؤمنان مبارك گردان و در اين روز، ما را توفيق بازگشت به سويت و توبه از گناهان عطا فرما» [11].

[1].دهخدا; ذيل عيد، زبيدى، تاج العروس، 8 / 438 - 439 .
[2].ابن منظور، لسان العرب، 3 / 319 .
[3].ابن منظور، همانجا ـ زبيدى / 8 / 439 .
[4]. سوره مائده، آيه 114 .
[5].تفسير نمونه، 5 / 131 .
[6].خوراكى از آرد و شير.
[7].غذا يا حلوايى كه با شير تهيه شود.
[8].مجلسى، بحار الانوار، ج 40 / ص 73 .
[9].ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى، المراقبات فى اعمال السنه، تبريز، 1281 ق، ص 167; مجله پاسدار اسلام، ش 101، ص 10 .
[10].ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى، المراقبات فى اعمال السنه، تبريز، 1281 ق، ص 167; مجله پاسدار اسلام، ش 101، ص 10 .
[11].ماهنامه پاسدار اسلام، شماره 101، ارديبهشت ماه 1369، ص 10 ـ 11 ، 50 .

شماره پنجم آیینه اندیشه با موضوع : بازخوانی مفهوم امامت و تشیع ؛ نقدها و واکنش ها از سوی ستاد پاسخگویی مسایل دینی چاپ و منتشر شد.
در این شماره به مباحث طرح شده از سوی دکتر محسن کدیور در باره اعتقاد رایج شیعه پیرامون امامت و ولایت و سیر تاریخى شکل‏گیرى آن و نیز نقدها و بازتاب های آن، پرداخته شده است.
ﭘنجمین شماره آیینه اندیشه در سه فصل تنظیم شده است: فصل نخست آن به گفتارها و نوشتارهای بازخوانی تشیع و امامت اختصاص دارد. در فصل دوم نقدها و واکنش ها آمده است و در فصل سوم برخی مقالات مرتبط با مباحث این شماره و مربوط به یکی- دو سال اخیر آمده که در ذیل به گزارش اجمالی این نقدها پرداخته شده است .
اولین نقد این مجموعه از علی اکبر عالمیان است که در سایت خبری ملت منتشر شد، طرحِ این ادعا که: «حسین ـ علیه السّلام ـ » مسائل را به مردم واگذار می کرد و به جای این که اعلام کند که من از جانب خدا نصب شده ام، از صلاحیت های خود سخن می گفت... » را مورد چالش قرار داده و به برخی شواهد و قرائنی اشاره کرده است که امام حسین(ع) تلویحاً و تصریحاً به جریان نصب الهی خود اشاره داشته است.
روزنامه همشهری، ۱۸ فروردین ۱۳۸۵ در نوشتاری با عنوان"قیاس در کار پاکان" از زاویه تفکیک میان جنبه های تکوینی وجود امام که در آن،" قطعاً تقدیس هست و بی تردید قلب عالم امکان امام معصوم است. " با زندگی بشری ایشان که "حتی وقتی امام در کرسی و جایگاه امامت می نشست هیچ تفاوتی با مردم عادی نداشت نه در حقوق و نه در جایگاه." به نقد سخنان کدیور نشسته است.
مهدى نصیرى در جوابیه ای که به روزنامه شرق ارسال کرده است در مقاله ای با عنوان" تبیین امامت در پرتو قرآن و عترت" ضمن نقل چکیده سخنان کدیور، در نقد آن می نویسد: " منشأ طرح چهار ویژگى فوق‏الذکر براى‏ائمه‏(ع‏)، کسى جز رسول گرامى اسلام‏(ص‏) و خود ائمه‏(ع‏) نبوده و هرگز یافته و یا بافته متکلمان و فقها نمى‏باشد".
محمد صــدرزاده در نوشته ای که در سایت بازتاب انعکاس یافت، در نقد مقاله بازخوانی مفهوم امامت به بیان " جایگاه امامت در اسلام" ﭘرداخته است.
هفته نامه افق حوزه در نوشتاری از حجت الاسلام ربانی گلپایگانی با عنوان "شاخص‌های امامت در تفکر شیعی" مهم‌ترین شاخصه‌های امامت در تفکر شیعی را " علم کامل به احکام و معارف اسلامی، عصمت علمی و عملی، نصب الهی و نص شرعی، افضلیت امام بر افراد مشمول امامتِ او" دانسته که برخی از متکلمان غیر شیعی نیز در حد شرط کمال یا شرط لزوم، به صورت مقید پذیرفته‌اند. وی هم چنین می نویسد:" از ویژگی‌های برجسته مکتب اهل بیت علیهم السلام اعتدال و پیراستگی از افراط و تفریط است در این مکتب، عقل و وحی، تعقل و تعبد و توکل و توسل، هم آهنگ و مکمل یکدیگر به شمار آمده و اجزای یک نظام فکری و عملی معتدل که همان صراطِ مستقیم خداوندی است را تشکیل می‌دهند. دعاها و زیارت‌هایی که از امامان اهل بیت علیهم السلام نقل شده است را باید در یک نظام یکپارچه مطالعه کرد و از نگرش گزینشی و تفکیکی پرهیز کرد." مقاله آقای ربانی بعدا در شماره 38 مجله کتاب نقد نیز به چاپ رسید.
بهزاد حمیدیه؛ در نقدی که در ده شماره روزنامه رسالت منتشر شد، به زوایای گوناگون سخنان کدیور واکنش نشان داده و ضمن تحلیل نقطه مرکزى سخن کدیور به بررسی ادله و ادعاها و مقایسه آن با دیگر سخنرانی ها و نوشته های وی ﭘرداخته، می نویسد:" پذیرش مبانى اومانیسم، اما نمى‌تواند نیم‌بند باشد. در صورت بسط این مبانی، دکتر کدیور مجبور به نفى اتوریته و انسان کامل بودن و عصمت پیامبر خدا نیز خواهند بود. بنابر این پروژه عصمت‌زدایی، کمال‌زدایى حجیت‌زدایى و ولایت زدایى دکتر کدیور در مورد امام علیه‌‌السلام، پروژه ناتمامى است که بدون تسرى دادن آن به انبیاى الهی، نقصانى غیر موجه خواهد داشت. بدین سان معلوم مى‌شود که دکتر کدیور در برزخى میان مدرنیته و “سنت” و میان اومانیسم و نظریه انسان کامل قرار گرفته‌اند و باید نظاره‌گر گام بعدى ایشان بود!"
محمد محمد رضایی در مقاله ای که در شماره اخیر فصل نامه کلام اسلامی منتشر شد به دو محور شاخص های امامت و مسأله تفویض از سخنان کدیور پرداخته و می نویسد:" شگفت‌ آن که فردی شیعی که در حوزه شیعی نیز درس خوانده، درباره عصمت ائمه تشکیک می‌کند! ولی فخر رازی خانه‌زاد اهل سنت در تفسیر آیه «اطعیوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم» می‌گوید سیاق آیه حاکی است که این اولی الامر پیراسته از خطا هستند. هر چند سرانجام، فخر رازی در مصداق اولی الامر گرفتار خطا می‌شود.".
مقاله دوم آقای بهزاد حمیدیه در این شماره آیینه اندیشه در سه قسمت است که با نقل و نقد سخنان آقایان محسن کدیور و فاضل میبدی در نشست " ستیز با تحجر و غلو در عرصه دین" به "متدولوژى نقد حدیث در جریان روشنفکری" توجه نشان داده ودر بیان نارسایی های نقد روشن فکرانه حدیث می نویسد:" در “نقد حدیث” روشنفکرانه، “عقل امروزین” ملاک صحت و سقم روایات است. داستان سنجش روایات با قرآن کریم نیز تنها یک رتوریک جهت موجه جلوه دادن مباحث روشنفکرى است، چه اینکه روشنفکر از قرآن، تنها به یک “روح” که “عدالت”ش مى‌خواند دست یافته و جزئیات را کنار نهاده است. به علاوه همین “عدالت” که “روح قرآن” است نیز ملاکى جز عقل ندارد، آن هم عقل زمانه. بنابر این مآل کار همان عقل است و قرآن، در این میان مغفول شده است. حال باید دید آیا عقل بشر مستقل از مضمون وحی، در هر زمان توان آن‌را دارد که به واقع دست یابد و دچار خطا نشود."
نقد دیگر این فصل از محمد صفر جبرئیلی است که با عنوان" اندیشه امامت در گذر تاریخ" در شماره 38 مجله کتاب نقد، منتشر شد. وی ضمن بررسی تاریخی اندیشه امامت می¬ﭘرسد:" به راستی اگر ائمه با مفاهیمی مانند عصمت، نصب و نص توسط شیعیان اصیل و از جمله ابوبصیر، زراره و محمد بن مسلم و ... معرفی نشده بودند، پس کتاب شکاک با عنوان«الرد علی من ابی وجوب الامام بالنص» = که اتفاقا معاصر با سه نفر نامبرده است – که نه توسط فهرست نگاران شیعی، بلکه توسط ابن ندیم گزارش شده است، چیست؟ " و " آن همه آثاری که با عنوان «الامامه» از متکلمان قرن دوم گزارش شده و ردیه‌هایی که بر مخالفان نوشته شده و مناظره‌هایی که با آنان داشته‌اند، در چه مباحثی است؟
اگر مقصود همان طرح فضایل بوده است، اتفاقا فهرست‌ نگاران در کنار کتاب‌های «الامامه» کتاب‌هایی را – البته نه با آن کثرت- با عنوان «الفضایل» برای برخی از اصحاب و شاگردان ائمه نقل کرده‌اند..."
آخرین مقاله فصل دوم با عنوان " امامت، عدالت، عقلانیت" از آقای ذبیح الله اسماعیلی است که در سایت باشگاه اندیشه انتشار یافته است.
در فصل سوم، چند مقاله مرتبط با مباحث این شماره کنار هم نشسته است؛ که "شیعه و تشیّع (مفهوم‏شناسى، ماهیت و خاستگاه)" نوشته على آقانورى، مصاحبه مفصل آقای رسول جعفریان با فصل نامه هفت آسمان درباره تشیع اعتدالى، پاسخ آیت الله منتظری به پرسشی پیرامون بحث "غلو"‏ منتشر شده در سایت گویانیوز، "غالیان، تاریخچه و مناسبات فکرى با شیعه امامیه" نوشته دکترحسین صابرى منتشر شده درمجله مشکات و مقاله "غلو و اهل غلو در فرهنگ شیعی" نوشته دکتر قاسم بستانی و تازه منتشر شده درشماره ۱۲ فصلنامه شیعه شناسی ازآن جمله است.
گفتنی است نشریه آیینه اندیشه، در شمارگان معدود منتشر و برای آگاهی محققان، پژوهشگران و پاسخگویان پرسش ها و شبهات دینی، از سوی ستاد پاسخگویی دینی ارسال می شود.

http://www.porsojoo.com/fa/node/10955

«فرهنگ در پرتو رسالت پیامبر اکرم (ص)»

1- فرهنگ از دیدگاه پیامبر اکرم محمد مصطفی (ص)

 2- سنت ها، راه ورود به فرهنگ سازی 3

- بررسی مدیریت فرهنگی پیامبر اعظم (ص) در مدینه

 4- شاخص های رفتاری پیامبر اعظم (ص) در ساخت زیرساخت های فرهنگی جامعه اسلامی

5- تعاملات فرهنگی مسلمانان و اهالی مدینه (یهود، نصارا و ...)

 6- الگوهای رفتاری در ساخت فرهنگی دوران حیات پیامبر اعظم (ص)

 7- توصیه های فرهنگی پیامبر اعظم (ص) با تاکید بر احادیث و روایات

 8- الگوی مدیریت فرهنگی پیامبر اعظم (ص)

9- استراتژی فرهنگی پیامبر اعظم (ص)

 10- ابزارهای ساخت فرهنگی در دوران حیات پیامبر اعظم (ص).

http://www.tasnim.ir/html/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=121&mode=thread&order=0&thold=0

استقبال سازمان آموزشي ، علمی و فرهنگي اسلامي (آيسسكو Isesco) از پیشنهاد تاسیس دانشگاه بين المللي ، دايره المعارف واختصاص جايزه اي به نام پيامبر اعظم (ص) از سوی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي
 دكتر عبدالعزيز عثمان التويجري، مدير كل سازمان آموزشي، علمي و فرهنگي اسلامي (آيسسكو Isesco) از پيشنهاد رئيس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي براي تاسيس دانشگاه بين المللي به نام رسول اكرم (ص) استقبال کرد.

 به نقل از روابط عمومي سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي، در پيام مديركل آيسيسكو با استقبال از پيشنهاد رئيس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي براي تاسيس دانشگاه بين المللي به نام رسول اكرم (ص) و دايره المعارف پیامبر اکرم(ص) بسيار مناسب توصيف شده اند.

براساس اين گزارش مديركل سازمان آموزشي، علمي و فرهنگي اسلامي (آيسيسكو) همچنين از ديگر پيشنهاد رئيس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي براي اختصاص جايزه اي به نام پيامبر اعظم (ص) استقبال كرده است كه آيسيسكو با سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي كيفيت اجراي آن را تعيين كنند.
آیسسکو همچنین از نامگذاری سال پیامبر اعظم(ص) از این سازمان قدردانی کرد.

http://www.shabestannews.com/newsdetail.asp?newsid=85041114223546&code=10

يا كلمه"فارقليط " را شنيده ايد؟
در متن انجيل ميخوانيم:
اگر شما مرا دوست دارید، احكام مرا نگاه دارید و من از پدر خواهم خواست تا «فار قلیط» دیگرى به شما بدهد، تا ابد با شما خواهد ماند. او روح حق و راستى است كه جهان نمى تواند او را قبول كند: زیرا كه او را نمى بیند و نمى شناسد، امّا شما را مى شناسد، زیرا كه نزد شما مى ماند و در شما خواهد بود
انجیل یوحنّا، باب 14، 15 17

«من این سخن ها را به شما گفته ام وقتى كه با شما بودم، لكن آن «فارقلیط» كه پدر او را به اسم من خواهد فرستاد، شما را هر چیز خواهد آموخت و هر چیز من به شما گفته ام به یاد شما خواهد آورد».
باب 14، ص 25 - 26.

«حالا قبل از وقوع به شما خبر دادم تا وقتى كه واقع گردد ایمان آورید.
باب 14: 29.

«چون آن فارقلیط كه من از جانب پدر به شما خواهم فرستاد، روح راستى كه از اطرف پدر مى آید او درباره من شهادت خواهد داد».
باب 15: 26.

قراین روشنى داریم كه گواهى مى دهد مراد از "فارقلیط" ، پیامبرى است كه پس از مسیح مى آید نه روح القدس:
1- نخست باید توجّه كرد كه از برخى از تواریخ مسیحى استفاده مى شود كه پیش از اسلام در میان علما و مفسّرین انجیل مسلّم بود كه «فاقلیط» همان پیامبر موعود است; حتّى گروهى از این مطلب سوء استفاده كرده و خود را «فارقلیط» موعود معرّفى نموده اند.
مثلا: «منتسر» كه مرد ریاضت كشى بود و در قرن دوّم میلادى مى زیست، در سال 187 در آسیاى صغیر مدّعى رسالت گردیده و گفت: من همان فارقلیط هستم كه عیسى از آمدن او خبر داده است و گروهى از وى پیروى كردند.(7)
2- از آثار و تواریخ مسلّم اسلامى كاملا استفاده مى شود كه سران سیاسى و روحانى جهان مسیحیّت در روزهاى بعثت پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله)همگى در انتظار پیامبر موعود انجیل بودند، از این جهت هنگامى كه سفیر پیامبر نامه او را به زمامدار حبشه داد، پس از خواندن نامه رو به سفیر كرد و گفت: من گواهى مى دهم كه او همان پیامبرى است كه اهل كتاب در انتظارش هستند و همان طور كه حضرت موسى از نبوّت حضرت مسیح خبر داده، او نیز به نبوّت پیامبر آخر الزّمان بشارت داده و علائم و نشانه هاى او را معیّن كرده است.(8)
وقتى نامه پیامبر به دست قیصر رسید و نامه را مطالعه كرد و درباره پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله)تحقیقاتى به عمل آورد، در پاسخ نامه آن حضرت چنین نوشت: نامه شما را خواندم و از دعوت شما آگاه شدم، من مى دانستم كه پیامبرى خواهد آمد، ولى گمان مى كردم كه این پیامبر از شام بر خواهد خاست... .(9)
از این نصوص تاریخى استفاده مى شود كه آنان در انتظار پیامبرى بودند و چنین انتظارى بطور مسلّم ریشه انجیلى داشته است.
3- امتیازاتى كه حضرت مسیح براى «فارقلیط» قائل شده و شرایط و نتایجى كه براى آمدن او شمرده است، این مطلب را قطعى مى سازد كه منظور از «فارقلیط» جز پیامبر موعود نخواهد بود و این علایم مانع از آن است كه آن را به «روح القدس» تفسیر نماییم; توضیح این كه:
الف- حضرت مسیح سخن خود را چنین آغاز كرد: «اگر شما مرا دوست دارید، احكام مرا نگاه دارید و من از پدرم خواهم خواست تا «فارقلیط» دیگرى به شما بدهد.»
اوّلا: از این كه حضرت مسیح مهر و محبّت خود را به آنها یادآورى مى كند، حاكى است كه او احتمال مى دهد گروهى از امّت او زیر بار كسى كه وى به آمدنش بشارت مى دهد، نخواهند رفت و لذا از طریق تحریك عواطف مى خواهد آنان را به پذیرفتن او وادار سازد و اگر منظور از فارقلیط همان «روح القدس» باشد، آن طور كه مفسّران انجیل تصوّر كرده اند، در این صورت به چنین زمینه سازى احتیاج نبود.
زیرا روح القدس پس از نزول آن چنان در قلوب و ارواح تأثیر مى كند كه براى كسى جاى تردید و شك و انكار باقى نمى ماند، ولى اگر مقصود پیامبر موعود باشد، به چنین زمینه سازى نیاز شدید هست; زیرا نبىّ موعود جز از طریق بیان و تبلیغ در قلوب و ارواح تأثیرى و تصرّفى نمى كند و روى این ملاحظه گروهى منصف به وى مى گروند و گروهى از وى رو بر مى گردانند.
حضرت مسیح به این مقدار تذكّر اكتفا نكرده، در آیه 29 از باب 14 در این قسمت پافشارى كرده و فرمود: «الان قبل از وقوع به شما گفتم تا وقتى كه واقع گردد ایمان آورید» در صورتى كه ایمان به روح القدس، نیازى به توصیه ندارد تا چه رسد به این اندازه پافشارى!
ثانیاً: وى فرموده «فارقلیط» دیگرى به شما خواهد داد اگر بگوییم مقصود از آن پیامبر دیگرى است سخنى كاملا صحیح خواهد بود ولى اگر مقصود از آن روح القدس باشد، به كار بردن لفظ «دیگر» خالى از تكلّف نخواهد بوند زیرا روح القدس یكى است و دیگر معنا ندارد.
ب- «هر چیز من به شما گفته ام به یاد شما خواهد آورد» (14:26) «روح راستى كه از طرف پدر مى آید، درباره من شهادت خواهد داد». (باب - 15، جمله 26)
مى گویند روح القدس پنجاه روز پس از مصلوب گشتن عیسى بر حواریان نازل گردیده، آیا این افراد برگزیده همه دستورات او را در این مدّت كوتاه فراموش كرده بودند تا روح القدس دو مرتبه به آنان تعلیم دهد؟
آیا شاگردان مسیح چه نیازى به شهادت او داشتند تا درباره مسیح شهادت دهد! ولى اگر مقصود پیامبر موعود باشد هر دو جمله معناى صحیح خواهد داشت، زیرا امّت مسیح بر اثر طول زمان و دستبرد علماى انجیل، بسیارى از دستورات او را فراموش كرده و گروهى هم آنها را به دست فراموشى سپرده بودند و حضرت محمّد(صلى الله علیه وآله)همه را بازگو كرد و به نبوّت حضرت عیسى(علیه السلام)شهادت داد و گفت: او نیز مانند من پیامبر بوده و مادر مسیح را از نسبت هاى ناروا تبرئه نمود و ساحت مقدّس مسیح را از ادّعاى الوهیّت پیراسته ساخت.
ج- «اگر من نروم فارقلیط نزد شما نمى آید.» (15:7) او آمدن «فارقلیط» را مشروط به رفتن خود كرده است و اگر مقصود «روح القدس» باشد نزولش بر خود او و بر حواریین مشروط به رفتن او نبوده است; زیرا به عقیده مسیحیان روح القدس بر حواریّون كه حضرت مسیح خواست آنان را براى تبلیغ به اطراف بفرستد، نازل گردید.(10) بنابر این،
هیچ گونه نزول او مشروط به رفتن مسیح نبوده است; ولى اگر بگوییم مقصود پیامبرى است صاحب شریعت - آن هم شریعت جهانى - در این صورت آمدن او مشروط به رفتن حضرت مسیح و منسوخ گشتن آیین او خواهد بود.
د- اثر نزول «فارقلیط» سه چیز معرّفى شده است: «جهان را به گناه و صدق و انصاف ملزم(11) خواهد ساخت; به گناه زیرا به من ایمان نمى آورند.» (16:8)
مى دانیم طبق عقیده مسیحیان «روح القدس» پنجاه روز پس از مصلوب شدن عیسى بر حواریّون نازل گردید و هرگز آنها را ملزم به گناه و صدق و انصاف ننمود، و از ذیل آیه استفاده مى شود كه او بر منكران ظاهر مى گردد نه بر حواریّون كه هرگز حضرت مسیح را تكذیب نمى كردند. ولى اگر بگوییم مقصود پیامبر موعود اسلام است، تمام این امتیازات در وجود شریف او جمع مى باشد.
هـ- «فارقلیط درباره من «مسیح» شهادت خواهد داد.» (15:26)
«شما را از آینده خبر خواهد داد و مرا تمجید خواهد نمود.» (16: 13)
شهادت بر حضرت مسیح حاكى است كه وى روح القدس نیست زیرا حواریّون نیازى به تصدیق او نداشتند و همچنین منظور از این كه به او جلال خواهد بخشید ستایش و تعریف هایى است كه پیامبر موعود درباره حضرت مسیح انجام داد و آیین او را تكمیل كرد; چه جلالى بالاتر از این!
دقّت در این قراین مى تواند ما را به حقیقتى كه محقّقان اسلام به آن رسیده اند رهنمون گردد، البتّه قراین منحصر به آنچه گفته شد نیست; بلكه با دقّت بیشتر مى توان قراین دیگرى به دست آورد.
در پایان، مطلب قابل توجّهى را كه دایرة المعارف بزرگ فرانسه، جلد 23، صفحه 4174 در این باره دارد از نظر خوانندگان مى گذرانیم:
«محمّد مؤسّس دین اسلام و فرستاده خدا و خاتم پیامبران است; كلمه محمّد به معناى بسیار حمد شده است و از ریشه مصدر حمد كه به معناى تمجید و تجلیل است مشتق گردیده. بر حسب تصادف عجیب، نام دیگرى كه از همان ریشه حمد است مترادف كامل لفظ محمّد مى باشد و آن احمد است كه احتمال قوى مى رود عیسویان عربستان، آن لفظ را براى تعیین فارقلیط به كار مى برند; احمد یعنى بسیار ستوده شده و بسیار مجلّل، ترجمه لفظ پریكلیتوس است كه اشتباهاً لفظ پاراكلیتوس را جاى آن گذاردند. به این ترتیب، نویسندگان مذهبى مسلمان مكّرر گوشزد كرده اند كه مراد از این لفظ، بشارت ظهور پیامبر اسلام است. قرآن مجید نیز به طور علنى در آیه شگفت انگیز سوره صفّ به این موضوع اشاره مى كند».

حال به صدق اين آيه قران بيشتر پي ميبريم ؛آيه ميفرمايد:
وَ مُبَشِّراً بِرَسُول یَأتِى مِنْ بَعْدِى اسْمُهُ اَحْمَدُ فَلَمّا جاَهُمْ بِالْبَیِّناتِ قالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبین;.. و بشارت دهنده به رسولى كه بعد از من مى آید و نام او احمد است! هنگامى كه او ]احمد[ با معجزات و دلایل روشن به سراغ آنان آمد، گفتند: این سحرى آشكار است
براي تحقيق بيشتر ، اين مقاله را نيز بخوانيد:
http://www.porsojoo.com/fa/node/8060

 مطالعه و تحقیق در زمینة فرهنگ اسلامی؛ شبهه‌شناسی فرهنگی، سیاسی، اجتماعی؛ پاسخگوئی به نیازهای علمی و فرهنگی جامعه؛ چاپ و نشر آثار علمی در زمینه‌های یاد شده؛ فعالیت‌های علمی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی در راه تحقق آرمان‌های جمهوری اسلامی ایران. جمع آوری کلیه سؤالات و شبهات مربوط به مهدویت از کتب، مجلات و سایت ها و طبقه بندی آن، ازجمله اهداف موسسه فرهنگي انتظار نور  است.

در دوره جدید فعالیت های موسسه توجه بیشتر به بخش پژوهشی خواهد بود و فعالیت ها در این حوزه ساماندهی می شود. فعالیت های موسسه در چهار حوزه ساماندهی شده است كه می توان مهم ترین دستاوردهای آن را چنین برشمرد: در گروه کلام در حوزه شبهه شناسی : شناسایی 2800 شبهه از شبهات اهل سنت ، شناسایی 5800 شبهه و پرسش موجود در کتب شیعی و شناسایی 1200 پرسش و شبهه مردمی درباره مهدویت.

 در بخش ریشه یابی شبهات: از مجموعه شبهات و پرسش های گردآوری شده 120 شبهه و پرسش اصلی استخراج و سایر پرسش ها و شبهات به آن ها ارجاع شدند. در حوزه فهرست موضوعی عناوین مهدویت: شبهات و پرسش های موجود به صورت موضوعی در قالب 20 عنوان اصلی و 225 شاخه فرعی تنظیم شده است. هم چنین در طرح نامه نویسی: از جمله کارهای گروه کلام در زمینه شبهات, نوشتن طرح نامه برای 120 شبهه و پرسش اصلی مهدویت بوده است که حدود 80 در صد کار پایان یافته است ، تحقیقات و پژوهش : 15 عنوان از عناوین مهم مهدویت در دستور کار گروه قرار گرفته است که درباره آن ها تحقیقات و پژوهش لازم صورت گرفته است.سایت: در راستای غنی سازی سایت موسسه درباره 10 عنوان اصلی از شبهات و پرسش های اصلی ، پژوهش صورت گرفته که برخی از این مطالب در سایت موسسه موجود است.

در گروه حدیث: پاسخ کتبی به 60 پرسش و شبهه در موضوع مهدویت ، شایان ذکر است که این 60 موضوع با عنوان کتابی به نام پرسمان در دست چاپ است. پاسخ تلفنی به پرسش های تماس گیرندگان. ارایه بیش از 10 مورد مشاوره جهت تحقیقات و پایان نامه های حوزوی و دانشگاهی. حضور در برخی جلسه های دانشگاهی با عنوان پرسش و پاسخ. همکاری با صدا و سیما به ویژه رادیو معارف و شبکه دوم سیما در پاسخ به شبهات و پرسش های مردم درباره مهدویت. پاسخگویی به پرسش های مهدویت در برخی از نشریات و روزنامه ها از جمله پرسمان ، مبلغان، دیدار آشنا، اشراق اندیشه و کیهان. و در گروه جامعه شناسی: پاسخ کتبی به پرسش ها و شبهات رسیده در گروه درباره مهدویت.،مشاوره در زمینه ارایه موضوعات پایان نامه ای برای رشته تخصصی مهدویت. مشاوره و نظارت در زمینه سرفصل ها و عناوین رشته تخصصی مهدویت. مشاوره و نظارت طرح مهدویت جهت دانشگاه مجازی مرکز جهانی علوم اسلامی مشاوره و ارایه راهنمایی جهت تنظیم سرفصل های اجلاس دوسالانه امام مهدی(عج).راهنمایی پایان نامه های طلاب مراکز جهانی و حوزه علمیه .مشاوره با طلاب حوزه علمیه در خصوص ارایه موضوعات مهدویت. ارایه بیش از 20 برنامه رادیویی و تلویزیونی برای شبکه های دوم و سوم سیما و رادیو های قران و معارف و جوان. استخراج شبهات اجتماعی از کتب ، مقالات و جزوات.

تدوين تاريخ و تطوّر آن در خلال قرنهاى اول هجرى

علم تاريخ را به هيچوجه نمى توان از تطوّر و بسط فرهنگ عمومى جامعه جدا كرد. به طور قطع، پيشرفت و تطوّر علم تاريخ مرحله اى از تطوّر و پيشرفت فرهنگ آن نيز محصول عوامل متعددى است كه عمدتاً از تأسيس و قيام دولتى كه با دولتها، فرهنگها و نهادهاى سياسى و نظامى ديگر برخورد داشته باشد، سرچشمه مى گيرد و بدين ترتيب، عناصر اوليه تمدن آن گسترش مى يابد.
علم تاريخ با حدود، ابعاد و روشهاى تدوين آن، پس از ظهور اسلام تحقق يافته است; اما اين مطلب هرگز به آن مفهوم نيست كه عربها پيش از ظهور اسلام، هيچ نوع آشنايى با اين علم نداشته اند، بلكه آنها پيش از ظهور اسلام، تمدنهايى، هرچند كوچك، در يمن و ديگر نقاط عرب داشتند كه آثار آنها را كم و بيش نقل مى كردند. اخبار و آثار دولت حمير، سبأ و يمن به طور شفاهى در ميان آنها، نسل به نسل نقل مى گرديد.
شايد تاريخ در آن عصر، دوره شَفَوى و حفظى خود را مى گذرانيد; يعنى آنچه را عربها مى دانستند پيش از آنكه به نوشتن و خط متكى باشند، به حفظ و نقل شَفَوى و لسانى آن تكيه مى كردند. از اين جهت، در آن دوره، در اوايل اسلام، تا مدتها پيش از اينكه خط و نوشتن شايع شود، از حافظه هاى بسيار قوى خود، بخصوص در زمينه انساب و اشعار، استفاده مى كردند.
شايد مهمترين بخش از تاريخ عرب و اسلام، كه به طور حتم، تأثير مهمى در تدوين تاريخ دوره بعد داشته، دوره «ايام العرب» (جنگها و داستانهاى دوره جاهلى) بوده و به قصه بيشتر شباهت داشته است تا تاريخ و بيشتر مورّخان و محقّقان، قصه گويان و داستان سرايان آنها را نقل مى كردند.

قصه هاى قرآن

ظهور اسلام و نزول قرآن كريم تحوّلى ژرف در انديشه و ذهنيت عرب مسلمان ايجاد كرد. نقل داستانهاى قرآن و اخبار گذشتگان و اهميتى كه قرآن شريف به اخبار گذشتگان مى داد و معلومات ارزنده اى از تمدنهاى گذشته و انبياى سلف عرضه مى كرد تاريخ را به عنوان موضوعى واقعى و جدّى مطرح نمود. علاوه بر آن، وجود حضرت رسول(صلى الله عليه وآله) و پيروزيهاى او در غزوات، سرايا و فتوحاتى كه انجام داد موجب شد كه مسلمانان اين حادثه عظيم اجتماعى و تاريخى را تدوين نمايند و زندگى آن حضرت را به عنوان يك «اسوه» در فراروى زندگى خود قرار دهند. اين مطلب نقطه عطفى در روند عمومى فرهنگ و ثقافت مسلمانان بود.
تثبيت حادثه «هجرت» به عنوان مبدأ تاريخ اسلامى، در سال شانزدهم هجرى (زمان خليفه دوم) به پيشنهاد امام على(عليه السلام)،1 پايه اساسى تدوين علمى تاريخ اسلامى بود. از اينرو، حادثه «هجرت» نقطه آغاز تجديد احداث و وقايع تاريخ مسلمانان است. بدين دليل، نقطه آغاز تدوين تاريخ مسلمانان را در دو روش تلخيص مى كنيم:

1ـ گرايش تدوين تاريخ «ايام العرب» و آثار آن از پيمانها، كينه ها، انقلابها و ديگر نتايج آن كه در زندگى عرب مسلمان اثر گذاشته بود. به طور كلى، «ايام العرب» از گذشته نزديك عرب و آنچه كه اين ايام از نظر اجتماعى، ادبى و فرهنگى در جامعه آنان اثر گذاشته بود، حكايت مى كرد.

2ـ گرايش دوم، تدوين تاريخ اسلام و ظهور حضرت محمد(صلى الله عليه وآله) و اخبار زندگى، غزوات، سرايا و به طور كلى سيّره حضرت رسول(صلى الله عليه وآله) است.
وقوع اين دو گرايش واقعيت اجتماعى جزيرة العرب آن روز بود; اوّلى تعصبات قبيلگى و گروه بنديهاى جامعه جاهلى را مى نماياند و دومى حيات پيامبر(صلى الله عليه وآله)، اعمال، گفتار و سيره ايشان را گزارش مى دهد.
دكتر عبدالعزيز الدّورى مى گويد: «هر يك از اين دو گرايش غالباً در يك مركز فرهنگى اتفاق افتاده است: گرايش اسلامى در مدينه، مركز سنّت پيامبر(صلى الله عليه وآله) و گرايش اول (گرايش عصبيّت) در كوفه و بصره، دو شهر جديدى كه پس از اسلام به وجود آمده اند و مركز فعّال گرايشهاى عصبيّتى و قبيلگى مى باشند.2
نكته جالب توجه اينكه اين شهرهاى سه گانه (مدينه، كوفه، بصره) در آغاز عصر تدوين، مركز فعاليت فرهنگى و مسكن بيشتر علماى عصر بوده است.
اهتمام به ضبط گفتار و كردار پيامبر(صلى الله عليه وآله) نه فقط از نظر ترويج تقوى و ورع اسلامى مهم بود، بلكه موضعى جدّى و واقعه اى مؤثر به حساب مى آمد; زيرا حكومت جديدى كه پس از وفات پيامبر روى كار آمد ناچار بود كه همه روشها و نظامات خود را از سيره پيامبر(صلى الله عليه وآله)به عنوان اولين مؤسس و بنيانگذار دولت اسلامى اخذ كند.
علاوه بر آن، اگر ما اساسى را كه خليفه دوم تقسيم بندى طبقات جامعه را بر آن بنا نهاد ملاحظه كنيم، كه جامعه اسلامى را بر مبناى خويشاوندى با پيامبر(صلى الله عليه وآله)و سابقه در اسلام تقسيم بندى كرد و به آنها كه به نحوى با پيامبر(صلى الله عليه وآله) خويشاوندى داشتند سهم بيشتر و اهميت فراوان ترى داد، به طور قطع، اعمال و غزوات پيامبر(صلى الله عليه وآله) و تاريخ اسلام چنان اهميتى پيدا مى كرد كه شناخت حقوق طبقات جامعه صدر اسلام بدان بستگى داشت و بر حسب سبقت در اسلام و شركت در جنگها و غزوات، حقيقت پيدا مى كرد و هر كس بر اين اساس، از عطايا، مواهب و قيام اسلامى برخوردار مى شد.3
جمع آورى و تدوين احاديث پيامبر(صلى الله عليه وآله) موضوعى بود كه مبتكران اين فن را به عنوان محدّثان و جامعان حديث، معروف مى ساخت. اين دسته از صحابه پيامبر(صلى الله عليه وآله) به راستى، در جمع آورى و تدوين احاديث آن حضرت، زحمتهاى طاقت فرسايى متحمل شدند. گاهى آنان براى جمع آورى احاديث به سفر مى رفتند تا بتوانند حديث يا احاديثى را به دست آورند.
ابتدا اين تلاش علمى در مورد «مغازى» صورت مى گرفت اما بعدها مغازى نويسى خود به صورت فن خاصى درآمد و بخش مهمى از تدوين تاريخ اسلام گرديد; حتى از حديث نويسى و تدوين احاديث نيز جدا گرديد و آنچنان توسعه يافت كه شامل تدوين تمام تاريخ زندگى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) شد، چه پيش از نبوّت آن حضرت و چه پس از آن.

سيره نويسان معروف

در قلمرو تدوين مغازى و سيره نويسى، عده اى به اين مهم پرداخته اند. بيشتر آنها از معروفترين فرزندان صحابه اند كه به اين كار دست يازيده اند. در ذيل، به برخى از آنها اشاره مى شود:

1ـ ابان بن عثمان بن عفّان: او در رأس كسانى قرار دارد كه به سيره نويسى اقدام كرده اند.ابان بن عثمان (ف. 95 يا 105 هـ) معروفترين كسى است كه در مرحله انتقال حديث نويسى به مغازى و سيره نويسى قرار گرفته است; زيرا او ابتدا كار خود را از حديث نويسى شروع كرد كه سرانجام منجر به سيره نويسى شد.
پس از او، ابن سعد در شمار محدّثان طبقه اول از تابعين مدينه قرار دارد. او نيز به مغازى و سيره نويسى اهميت فراوان داده ولى به نظر مورّخان، بيشتر «محدّث» است تا چيز ديگر.4

2ـ عروة بن زبير: او (ف. 94 هـ) اولين سيره نويس معروف است و در بين مؤلفان مغازى و سيره نويسى شخصيت بارزى مى باشد. سيره نويسى به او منسوب است. گرچه ما امروز كتاب عروة بن زبير را در دست نداريم، اما مجموعه كتابهاى ابن اسحق، واقدى و طبرى، همگى از نوشته هاى ابن زبير استفاده كرده اند. اين نشان مى دهد كه تأليف عروة بن زبير اصلى ترين و قديمى ترين متنى است كه درباره مغازى و سيره نوشته شده است. جالب اينكه عروة بن زبير در تأليف كتاب خود، تنها به نقل غزوات و جنگهاى پيامبر نپرداخته، بلكه وسيع تر و شامل تر از آن، در مورد نحوه زندگى،نزول وحى و ديگر تفاصيل زندگانى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)نيز مطالبى آورده كه خود مرحله اى از تدوين تاريخ اسلامى و حد وسط بين مغازى نويسى (نقطه آغازين تاريخ اسلامى) و مرحله تاريخ نويسى اسلامى است; زيرا عروة بن زبير علاوه بر سيره و حيات پيامبر(صلى الله عليه وآله)، از اوضاع دوران خلافت راشده، از قبيل جنگ قادسيه و يرموك، نيز سخن به ميان آورده است.5

3ـ محمّدبن شهاب زهرى: پس از ابان بن عثمان و عروة بن زبير، محمّدبن شهاب زهرى (51 ـ 124 هـ) به اين كار اهتمام ورزيد. او اصلاً از قبيله قريش بود و در مدينه تولد يافت، اهتمام فراوانى به حديث داشت و در ميان احاديث، به روايتهاى مغازى به صورت عام، اهميت بيشترى مى داد. زهرى در تدوين مغازى، در واقع، از سيره نويسى پيامبر(صلى الله عليه وآله) آغاز كرده است. او در سيره نويسى بسيار گسترده و وسيع بحث نموده و فترت جاهليت و دوران پيش از اسلام تا ظهور حضرت محمد(صلى الله عليه وآله)، دوران مكه و هجرت به مدينه، مغازى، فتوح، نمايندگان سياسى، خود عرب و ديگر فعاليتها و حوادث مهم تاريخ صدر اسلام را بازگو مى كند. او در نقل همه اين حوادث، تسلسل تاريخى، تاريخ حوادث و اسناد روايات را نيز يادآورى مى نمايد. وى علاوه بر تاريخ حيات پيامبر(صلى الله عليه وآله)، حوادث پس از وفات، انتخاب ابوبكر، شوراى عمر، فتنه عثمان و انتخاب حضرت على(عليه السلام) را نيز به تفصيل ذكر مى كند.
محمّد بن شهاب زهرى از نسّابان معروف و شخصيتهاى ممتازى است كه در اين رشته تأليف داشته. كتاب نسب قريش مصعب زبيرى عمده مطالب خود را از محمّدبن شهاب زهرى اقتباس كرده است.

4ـ محمّدبن اسحاق: پس از چند نفر از محدّثانى كه تقريباً در تدوين تاريخ اسلام نقشى داشته اند، نوبت به محمّدبن اسحق (151هـ.) مى رسد. او بزرگترين و اصيلترين مورّخ اسلام است و امروزه تاريخ او (سيرة الرّسول) در دسترس ما قرار دارد.

ابن اسحق سيره خود را به دو دوره و يك فترت تقسيم مى كند:

1ـ آغاز سيره او (الابتداء) شامل آغاز خلقت تا پيدايش نسل عرب و اولاد اسماعيل تا بعثت رسول اكرم(صلى الله عليه وآله) است.

2ـ از بعثت (دوران رسالت پيامبر(صلى الله عليه وآله)) تا تشكيل دولت مدينه;

3ـ مغازى و غزوات پيامبر(صلى الله عليه وآله)، وفات ايشان، قضيه سقيفه بنى ساعده، اشعار و مرثيه هايى كه براى آن حضرت سروده اند.
البته ما به معضل مطالب ابن اسحق از طريق ابن هشام، كه آن را تنقيح كرده و احياناً قسمتهاى بسيارى از آن را، بخصوص در بخش اول حذف كرده، واقف هستيم و شايد بتوان گفت كه كتاب او و كتاب ابن هشام قديمى ترين متنى است كه درباره سيره پيامبر(صلى الله عليه وآله) در دسترس ما قرار دارد.
مؤلّفان اسلامى محمّدبن اسحق را شخصيتى شيعى دانسته اند و اگر او گاهى از سوى مالك بن انس متهم شده به اين علت بوده كه ابن اسحق در نسب مالك همواره طعن مى كرده است. لذا، مالك او را به انواع تهمتها متهم ساخته است; وگرنه ابن حجر در التقريب خود و شهيد ثانى در حواشى خود بر خلاصة الرّجال علاّمه، به تشيّع وى تصريح كرده اند.6
«از اخبارى كه ابن اسحاق در مناقب و فضايل اهل بيت(عليهم السلام) نقل كرده و در منابع گوناگون آمده است، مستفاد مى شود كه او همچنان كه در رجال كشّى ذكر شده، دوستدار اهل بيت(عليهم السلام) بوده است.»7
ابن هشام گرچه اصل سيره ابن اسحق را از طريق راوى او، زيادبن عبدالله البكائى، نقل كرده است ولى او به دليل معاصر بودن با بعضى خلفاى عباسى و رعايت سياست آنها، از ذكر فضايل و مناقب اميرالمؤمنين(عليه السلام)، كه ابن اسحق مفصّلاً از آنها ياد مى كند، خوددارى نموده و آن قسمت را حذف كرده و گويى به نوعى تعصّب ضد شيعى آلوده ساخته است.
در آخرين سير مطالعه سيره نويسى، ضرورت دارد كه از دو دانشمند ديگر نيز، كه مانند محمّد بن اسحق در مغازى و سيره نويسى شهرت فراوان دارند، نام ببريم:

5ـ محمّد بن عمر الواقدى: او صاحب كتاب المغازى است كه درباره غزوات و سراياى پيامبر(صلى الله عليه وآله) در خلال دوران حكومت مدينه و بر حسب تسلسل زمانى و تاريخى بحث مى كند. واقدى (130 ـ 207 هـ.) در اسناد و تحقيق تاريخ حوادث دقت وافرى داشت; از اين نظر نيز، معلومات بسيارى نسبت به هر حادثه، به خواننده ارائه مى دهد. واقدى مورّخ و محقّقى است كه مى توان گفت به طور علمى و عينى، بحث مى كند، موضع جغرافيايى جنگها را به عينه مشاهده كرده است و دقيقاً محل وقوع آنها را تعيين مى كند. با اينكه واقدى گرايش علوى و شيعى دارد ولى بى طرفانه و غير متعصّبانه بحث مى كند.8

6ـ ابن سعد كاتب واقدى: او صاحب كتاب طبقات الصّحابه است كه جلد اول و دوم كتاب خود را به شرح حال پيامبر(صلى الله عليه وآله)، بعثت، هجرت، مغازى، وفات و مراثى مربوط به آن حضرت، اختصاص داده است.
ابن سعد (ف. 230 هـ.) آثار استاد خود، واقدى، را اساس كار خود قرار داده و در عين حال، دايماً در مورد مغازى و نام اصحاب بدر و در فصول مربوط به آن، به وفور، به روايات ابن اسحق توجه داشته و آنها را پس از تلفيق با منابع خود بيان كرده است.
طبقات ابن سعد در نُه جلد با فهرست كامل و كاغذ اعلا به وسيله مستشرق آلمانى، مارسدن جونس و مقدمه عالمانه او در دانشگاه آكسفورد، به سال 1966 ميلادى چاپ شده است.
به اين ترتيب، مى بينيم كه اهتمام به جمع و تدوين احاديث پيامبر(صلى الله عليه وآله) باب وسيعى بود كه نوشتن تاريخ و سيره پيامبر(عليه السلام) از آنجا آغاز شده و سرانجام به تدوين كليات تاريخ اسلامى رسيده است. اين كار از سوى خلفاى وقت نيز تشويق مى شد; زيرا آنها مى خواستند كه از اوضاع مكه و تاريخ هجرت پيامبر(عليه السلام) آگاه باشند، چنان كه مى گويند: ابن اسحق تأليف و تدوين كتاب خود را به دستور منصور، خليفه عباسى و براى اهدا به پسرش، مهدى، انجام داده است.9
از اينرو، در بصره و كوفه، عده اى از محدّثان، كه كار آنها تدوين احاديث و اخبار تفسيرى و تاريخى بود، جمع شده بودند. متأسفانه ما امروزه به نوشته هاى آنان دسترسى نداريم، بلكه تنها از طريق كتابهاى مورّخان بعدى مانند طبرى و بلاذرى با آنها آشنا مى شويم.

مورّخان معروف

سير تاريخ نويسى در صدر اسلام، ادامه يافت و مورّخان مسلمان بعد براى تدوين حوادث و ضبط وقايع و فتنه ها در تاريخ، كتابهاى خود را تدوين كردند:

1ـ ابومخنف لوط بن يحيى(متوفاى 157 هـ.): در شمار اين مورّخان از اصحاب اميرالمؤمنين(عليه السلام)و رهبر مكتب مورّخان عراقى است. ابومخنف در بيشتر حوادث و وقايع صدر اسلام، بخصوص حوادث دوران امام على(عليه السلام)، كتاب نوشته است. ابن النّديم در الفهرست خود، بيش از 42 كتاب نقل كرده كه بيشتر درباره حوادث صدراسلام، اعم از فتنه قتل عثمان، جنگ ردّه، جمل، صفّين، كربلا و ديگر حوادث تاريخى است.
ابومخنف يك صحابى و شيعه علوى است. او بيشترين روايات خود را از قبيله خود و ديگر قبايل ساكن كوفه نقل مى كند و از اهل بيت پيامبر(عليه السلام) دفاع مى نمايد. او بنى اميّه و چهره واقعى آنها را نيز به خوبى نشان مى دهد ولى با وجود اين، حوادث تاريخى را غير متعصّبانه نقل مى كند و شأن علمى يك مورّخ را، كه بايد حوادث تاريخى را بى بيطرفانه و بدون دخالت اغراض خود نقل كند، حفظ كرده است.
تاريخ طبرى لبريز از روايتهاى ابومخنف است. از طريق طبرى، ما با كتابها و روايتهاى ابومخنف به خوبى آشنا مى شويم.
2ـ سيف بن عمر تميمى(متوفاى 180 هـ): مورّخ كوفى ديگرى است كه از طرفداران مكتب تاريخى عراق به شمار مى آيد. او بيشترين معلومات تاريخى خود را از قبيله خود، تميم، دريافت كرده است. او كتابهايى درباره جنگ ردّه، فتوحات مسلمانان، فتنه عثمان و جنگ خلافت (على(عليه السلام) ـ معاويه) تأليف نموده است. اما مورّخان محقّق امروزى روايتهاى سيف بن عمر را جعلى دانسته و در تحقيق تاريخى، او را متهم كرده اند. اسناد علاّمه مرتضى عسكرى در تأليف محقّقانه اشـ عبدالله بن سباء و روايتهاى تاريخى سيفـ اظهار نظر عالمانه اى درباره كذب بودن روايتهاى اوست. سيف بن عمر تميمى يكى از راويان طبرى بوده و كتابهاى وى مورد استفاده ابن جرير طبرى نيز قرار گرفته است.
3ـ على بن محمّد مدائنى(135 ـ 225 هـ): از مورّخان قرن سوم و از سرآمدان ناقلان اخبار تاريخى مى باشد كه تاريخش از حيث شمول، تنظيم و عنايت به اسناد، در رأس اخبار مورّخان قرار گرفته است. او اصالتاً بصرى بود ولى در بغداد مى زيست. او از مورّخان پيشين، مانند ابن اسحق، واقدى، ابومخنف و ديگران استفاده هاى فراوان برده است. آنچه مدائنى را از ديگر مورّخان برتر ساخته نقل روايى او از راويان اسنادى است كه از منابع مدينه و بصرهـ به طور خاصـ در تفصيل روايتهاى تاريخى محلى به حساب مى آيند. از اين نظر، محققان تاريخ كتابهاى تاريخى او را از مهمترين منابع علم تاريخ به شمار آورده و بر آن اعتماد وافر كرده اند. مدائنى بيش از بيست جلد كتاب تأليف كرده است.10
در اين دوره، بخش ديگرى از تاريخ نويسى، آن هم به شكل تخصصى، آغاز شد و براى خود، در قلمرو تاريخ اسلامى، ميدان وسيعى باز كرد. نسب نويسى و علم انساب، كه امروزه بخشى از علم تراجم و نسب شناسى به حساب مى آيد، در اين مرحله به ظهور رسيده است. محمّد بن سائب كلبى و پسرش هشام بن محمّد بن سائب، همچنين مصعب زبيرى سه تن از نسب شناسان نامى اند كه كتابهايشان تا به امروز مورد استفاده مورّخان اسلامى قرار مى گيرد، بخصوص ابن هشام كه در انساب و ادبيات عرب جاهلى يد طولايى داشته است.

ظهور مورّخان بزرگ اسلامى

اواخر قرن سوم هجرى دوره ظهور مورّخان بزرگ اسلامى مى باشد كه كتابهاى آنها فصل جديدى در تدوين تاريخ اسلامى است:
ـ احمد بن يحيى بلاذرى(ف. 279 هـ.): از علماى نيمه دوم قرن سوم هجرى است كه پيشرفت جديدى در تدوين تاريخ اسلامى به وجود آورده است. بلاذرى دو كتاب مهم در تاريخ دارد: فتوح البلدان و انساب4الاشراف. كتاب اول بلاذرى از تاريخ فتوحات اسلامى سخن مى گويد و به طور مفصّل، از اخبار فتح شهرها و پيروزيهاى ارتش اسلام گزارش مى دهد. او در كتاب تاريخ خود و در نقل، نقد و تمييز روايات، از روشى علمى و دقتى كامل استفاده كرده و مانند مورّخى ناقدـ نه جمع آورى كننده رواياتـ عمل نموده است.
جالب اينكه او در كنار اخبار فتح، كليه قوانين و قواعد اسلامى را، كه فاتحان مسلمان در فتح شهرها رعايت كرده اند و قواعد فقه را، كه مردم در استفاده از اراضى مفتوحه اجرا نموده اند، نقل مى كند. از اين جهت، كتاب فتوح البلدان نه فقط منبعى براى مورّخان، بلكه مصدرى براى استنباط فقهى و روش علمى مسلمانان در قبال اهل كتاب در اخذ جزيه، تحديد خراج، ماليات و ديگر روابط اجتماعى شمرده مى شود.
افزون بر آن، اين كتاب اوضاع جامعه اسلامى پس از وفات پيامبر(صلى الله عليه وآله) را گزارش مى دهد و وقوع تعصّبات قومى و نزاعهاى طايفه اى را، كه بر محور خلافت و ديگر قضاياى اجتماعى دور مى زد، بازگو مى كند.
به طور خلاصه، كتاب فتوح البلدان بلاذرى كتابى تاريخى و در زمينه فتوح، تشريع و تطبيق احكام است كه مسلمانان آنها را در فتح شهرها رعايت كرده اند. در عين حال، بلاذرى از نقل روايات متعدد بر محور يك قضيه، امتناع مىورزد، بلكه بر خلاف طبرى، رواياتى را كه به نظر خود، به صدق و درستى آنها اعتقاد دارد از ميان ديگر روايات، انتخاب مى كند و بيشتر بر روايات منقول مدنى تكيه دارد تا از انگيزه ها و گزارشهاى منطقه اى، كه احياناً روايات اقاليمى مانند بصره و كوفه به آن متهّم اند، دور بماند.
اما كتاب ديگر او، انساب الاشراف، در واقع كتابى است در موردى خاص; يعنى درباره «انساب» ولى در عين حال، خصوصيات ديگر كتابهاى انساب، طبقات و تاريخ را نيز جامع مى باشد. از ويژگيهاى انساب الاشراف بلاذرى، اين است كه در آن، مواد تاريخى يا سير زندگى اشخاص به فصلهاى متعددى تقسيم مى شود و اساساً اين كتاب شامل تاريخ عرب در دوره جاهليت، اسلام، دوره اموى و عباسى است. اما اين وقايع نه بر حسب حوادث سالها، بلكه بر اساس شخصيت اجتماعى فرد در ميان قبيله و اجتماع خود، مطرح مى باشد.
مشهورترين راويانى كه بلاذرى از آنها نقل مى كند ابومخنف، مدائنى، واقدى، زهرى، زبيربن بكّار و عوان هستند; اما او بيشترين معلومات خود را، كه در انساب الاشراف آورده، از ابن سعد گرفته است. قابل توجه آنكه او اين اطلاعات را نه از طريق خواندن كتاب الطبقات، بلكه به طور شفاهى و مستقيم از مؤلّف آن دريافت كرده است.11

5ـ ابن واضح يعقوبى(ف. 284 هـ.): از علما و مورّخان اواخر قرن سوم هجرى است كه كتابهايش شكل تاريخ نويسى را تغيير داد و از سيره نويسى و انحصار در تاريخ اسلام، به طور عموم، به تاريخ جهان از زمانهاى دور، از آغاز خلقت تا ظهور اسلام و ادامه آن در قرن سوم هجرى پرداخت.
يعقوبى، مورّخى جامع الاطراف و با فرهنگى گسترده بود و كتاب خود را از منابع گوناگونى گردآورد. او به كشورهاى اسلامى مسافرت كرد و از هر منبعى، معلوماتى به دست آورد. آثار اين مسافرتها و منابع گوناگون در تأليف كتاب يعقوبى به وضوح ديده مى شود.
او تاريخ جهانى خود را بدين ترتيب نقل مى كند: آغاز خلقت (به نقل از تورات)، تاريخ انبيا و تاريخ ملتهاى باستانى ايرانيان، آشوريان، بابليان، مصريان، هنديان، يونانيان، روميان، بربريان، حبشيان، زنگيان، تركان و چينيان. سپس تاريخ قوم عرب، فرهنگ جاهلى، اديان، ايام العرب، بازارهاى عرب، قبايل بائده، تاريخ يمن، شام و جزيرة العرب و اولاد اسماعيل را مطرح مى كند و معلومات با ارزشى از اين بخش از تاريخ به خواننده ارائه مى دهد. روشن است كه يعقوبى چهره اى از التقاط فرهنگى عصر مأمون را، كه خود نيز از معاصران آن است، نشان مى دهد. يعقوبى در نقل تاريخ ايران پيش از دوره ساسانى، اشاره مى كند كه اين قسمت از تاريخ ايران كه از اسطوره ها و افسانه ها گرفته شده، چندان قابل اعتماد نيست و سند تاريخى ندارد.12 در آنچه درباره تاريخ يونان و حكماى آن مى گويد، اشاره مى كند كه معلومات خود را از كتابهاى ترجمه شده يونانى گرفته است.13
در جلد دوم، او از مجموعه اخبار تاريخى، كه پيش از او كسانى مانند واقدى، ابن اسحق، مدائنى و ابن كلبى، آنها را جمع آورى كرده اند، استفاده نموده و تأليفى از مجموعه آنها به وجود آورده است، چنانچه يعقوبى از بعضى دانشمندان هيئت شناس همچون خوارزمى مطالب فراوانى نقل كرده است، آنجا كه در آغاز خلافت هر خليفه اى تاريخ دقيق آن را مطالب علم فلك آن روز تعيين مى كند.14
در هر صورت، يعقوبى، مورّخ و ضابطى است كه تاريخ خود را با دقت علمى و تاريخى تأليف كرده و از آنجا كه او شيعه و طرفدار اهل بيت(عليهم السلام) مى باشد و به نقل حديث غدير تصريح دارد، لذا، در نقل وقايع فتنه عثمان و اخبار بنى اميّه، به نحوى از تفصيل وقايع خوددارى مى كند; اما اين مطلب هرگز به اين معنى نيست كه تعصّب به خرج دهد وازبى طرفى علمىـ تاريخى بيرون رود. ولى در مورد آل عباس، كه معاصر آنها مى باشد، به نوعى مجامله مى نمايد. دو جلد تاريخ يعقوبى، مضبوط ترين و دقيقترين تاريخ عمومى است كه دايرة المعارف گونه فرهنگ اسلامى و عصر خود را ارائه مى دهد.

6ـ عبدالله بن مسلم بن قتيبه كاتب دينورى(متوفاى 276 هـ.): چهره ديگرى از شخصيتهاى بارز تاريخى در عصر مأمون مى باشد كه كتابهاى او حايز اهميت فراوان است. او مؤلف دو كتاب «المعارف» و «الامامة والسيّاسة» است. كتاب المعارف او به نوعى، دايرة المعارفى است كه به روشهاى گوناگون تاريخى نوشته شده. او از تاريخ جهان شروع مى كند و اخبار خود را تا عصر معتصم، خليفه عباسى، ادامه مى دهد. سپس شرح حال رجال معروفى را كه شخصيت آنها به شكلى در جامعه اسلامى آن روز منشأ اثر بوده است، ذكر مى كند.
ابن قتيبه در نقل اخبار تاريخى، از نوشته هاى مورّخان و همچنين از روايات شفاهى استفاده مى كند; اما به عنوان مورّخى ناقد، نقل خبر مى نمايد; به اين معنى كه اخبارى را كه نزد او موثّق است، نقل مى كند. او اولين كسى است كه در نقل تاريخ جهان از عهدين (تورات و انجيل) بهره گرفته است. از اين نظر، تاريخ او، نزد مورّخان بعدى، از جمله كتابهاى اسناد و منابع، قابل اعتماد است.
كتاب دوم او، الامامة و السّياسة (يا تاريخ الخلفا)، كتابى است كه شرح حال و قضاياى خلافت پس از وفات پيامبر(صلى الله عليه وآله) را به تفصيل مى آورد. او در اين كتاب به شكل مورّخ و ناقل اخبار، حوادث را بر حسب تسلسل زمانى نقل مى كند; بخصوص دوران على(عليه السلام) و معاويه را به تفصيل آورده است. وقايع عاشورا را نيز به تفصيل نقل مى نمايد و انشعابهاى فكرى و احزاب جهان اسلام را بازگومى كند.درتاريخ الخلفا، حوادث را بر حسب ذكر راوى و به عهده او نقل مى كند و گاهى اخبار متعدد را به شكل تأليفى ذكر مى نمايد; مثلاً، مى نويسد: «حدّثنا عين حدّثنا.» سپس باذكرراوى حديث، تاريخ را مى نگارد. بيشتر اخبار ابن قتيبه از طريق ابن ابى مريم مى باشد و در بيشتر روايتهاى تاريخى، نام او را آورده است.

7ـ ابوحنيفه دينورى(متوفاى 282هـ.): صاحب كتاب الاخبارالطّوال، از مورّخان ديگر است. او تاريخ خود را به سبك تاريخ عمومى نوشته و از آغاز خلقت، تاريخ انبيا، پادشاهان فارس، يمن و يونان، بويژه اسكندر، روم و روابط عرب و حبشه و فارس پيش از اسلام را به تفصيل نقل مى كند.
او سپس مستقيماً از جنگهاى عرب و ايرانيان در دوره جاهليت بحث مى كند و مسأله را با فتوحات اسلامى زمان خليفه دوم، دنبال مى نمايد. ولى چندان تفصيلى از ظهور اسلام، عصر پيامبر(صلى الله عليه وآله) و خليفه اول ارائه نمى دهد. دينورى حوادث دوران سه خليفه اول را شرح مى دهد و بر اختلاف حضرت على(عليه السلام) و معاويه تأكيد خاص دارد. اين مسأله گرايش علوى او را در اين زمينه نشان مى دهد. دينورى تاريخ خلفاى اموى و عباسى را به اختصار بيان مى كند. آنچه در كتاب دينورى قابل ملاحظه مى باشد تاريخ تفصيلى ايران پيش از اسلام است. اين مطلب نيز گرايش او را به قوميت فارس روشن مى سازد. از ديگر امتيازهاى او اين است كه او بعضى از حوادث تاريخى را خود شاهد بوده است، نه اينكه وقايع را فقط از مورّخان قبلى بگيرد. علاوه بر اين، او از ديوانهاى شعرى اطلاع وسيعى داشته كه اين مطلب امروزه مورد نظر است.

بزرگترين مورّخ قرن سوم

8ـ محمّدبن جرير طبرى(متوفاى 310 هـ): صاحب تاريخ معروف تاريخ الرّسل و الملوك، بزرگترين و معروفترين تاريخ نويس اسلامى مى باشد كه تاريخ خود را به سبك تاريخ عمومى، از آغاز خلقت تا زمان خود، به تفصيل نوشته است.
شهرت طبرى بى دليل نيست; محصول تلاش گسترده اى است كه به طور خستگى ناپذير، در راه تحصيل علم و سفرهاى علمى انجام داده. شايد او محصول فرهنگ عصر خود مى باشد كه دوران رشد و نضج علوم گوناگون اسلامى، زمينه را براى رشد و تربيت طبرى فراهم ساخت. علاوه بر آن، طبرى در خانواده اى علمى تربيت يافته و پدر او از رجال علم و دين بوده است. وجود مكنت مالى و ثروت فراوان او و فراغت بال و فراهم آمدن اطمينان خاطر در تحصيل و جمع آورى علوم نيز عامل مهمى بوده كه در رشد او تأثير داشته است.
او در دوازده سالگى، شهر خود آمل (طبرستان) را براى تحصيل علم و دانش ترك گفته و به شهرستان رى، بغداد، كوفه، بصره، شام، مصر و ديگر شهرها مسافرت كرده و در طول اين سفرها، به حديث، فقه و تاريخ دست يافته است. او پس از يك سفر طولانى، در بغداد رحل اقامت افكنده، در حالى كه دريايى از علوم اسلامى، فقه، حديث، تفسير و تاريخ، با خود داشته است.
از آنجا كه طبرى در تفسير و فقه يد طولايى داشته، با اينكه خود در آغاز پيرو مذهب شافعى بوده، ولى بعدها به دليل احاطه علمى اش، با او مخالفت كرده و خود مذهب فقهى خاصى به نام «جريريه» به وجود آورده است.
از اين جهت، او تأليف تاريخ خود را به سبك حديث و فقه با ذكر اسناد و روايات شروع كرده است. شايد عاملى كه سبب شده او كتاب تاريخى اش را به اين سبك بنويسد اين باشد كه املاى كتاب خود در تاريخ را پس از املاى كتابش در تفسير كبير القا كرده است. اين نكته اى است كه مؤلف تاريخ بغداد، خطيب تبريزى، به آن اشاره نموده.15
طبرى در تحرير تاريخ همانند يك مورّخ زبردست، تاريخ جهان را با اقتباس از تورات، از نقطه آغاز آفرينش شروع مى كند و سپس حوادث تاريخ انبيا و پادشاهان را بر حسب گفته تورات به تفصيل نقل مى نمايد. او شرح مفصّلى از تاريخ پادشاهان ايران را ذكر مى كند.
در بخش «تاريخ اسلامى»، او حوادث را بر حسب سالهاى اتفاق آنها، از آغاز بعثت تا سال 302 به تفصيل نقل مى نمايد و حوادث هر سال را در طول ايام آن سال مى آورد. از امتيازات تاريخ طبرى اين است كه علاوه بر نقل اخبار و حوادث تاريخى، موضوعات ديگرى را كه حتى در ظاهر، چندان ارتباطى با تاريخ ندارند، مانند حديث، تفسير، لغت، ادبيات، سيره، مغازى، تراجم و رجال، ذكر مى كند و از مجموعه اين مواد علمى، به طرزى جالب، معجونى از معلومات به خواننده خود ارائه مى دهد، بدون آنكه از موضوع اصلى كتاب، يعنى تاريخ (نقل حوادث)، خارج شود.

منابع تاريخ طبرى

منابع تاريخ طبرى بيشتر از معروفترين ناقلان اخبار مى باشد. او اخبار گذشتگان تا زمان خود را نقل كرده است; مثلاً، او اخبار عرب پيش از اسلام و دوران جاهليت را از عبيد بن شرّيه، محمّد بن كعب القرظى و وهب بن منبّه نقل مى كند. اخبار پادشاهان ايران و تاريخ عجم را از كتابهاى ترجمه شده پهلوى و تاريخ دوره ساسانيان مى آورد. سرگذشت پيامبر(صلى الله عليه وآله) و سيره آن حضرت را از ابان بن عثمان و ابن اسحق و ديگر سيره نويسان گرفته است. اخبار فتوحات اسلامى را از سيف بن عمر نقل مى نمايد. اخبار جمل و صفّين را از ابى مخنف و مدائنى دريافت داشته است. اخبار حكومت بنى اميّه را از عوانة بن الحكم اقتباس كرده و بالاخره، نقل حوادث دوران بنى عباس را از كتابهاى احمدبن ابى خثيمه و ديگران گرفته است.
طبرى تاريخ را نيز مانند حديث نقل مى كند و تمامى حوداث را با ذكر سند روايت، راوى و كتاب آن مى آورد و اگر مصدر و منبع او كتاب باشد اسم كتاب و مؤلف را نيز ذكر مى كند، بدون آنكه در ذكر اين اخبار و روايات اظهار نظرى بنمايد و نقد و تصحيحى به عمل آورد. از اين جهت، او مورد انتقاد محققان و دانشمندان قرار گرفته است; اظهار نظر نكردن در روايات گوناگون و احياناً متناقض در شأن دانشمندان و مورّخان صاحب نظر نيست. نقل اخبار، بدون تعيين صحيح و سقيم و خفيف و معتبر از آنها، عيب بسيار بزرگ علمى است كه در شأن دانشمندى چون طبرى نمى باشد. او حتى گاهى به مورّخان دروغپرداز و جعّالى همچون وهب بن منبّه يا سيف بن عمر اعتماد كرده و در نتيجه، روايات چنين افراد معلوم الحالى،كه بيشترين افسانه ها، خرافات و اسرائيليات را ذكر كرده اند، كتاب او را از ارائه واقعيات و احداث تاريخ صحيح و قضاوت درباره آن محروم ساخته است.
اين آفتى بوده كه در تدوين علم تاريخ، دامن بسيارى از مورّخان صدر اسلامى را آلوده ساخته است. ابن
خلدون اين نقطه ظريف علمى را بازگو مى كند و طبرى و مسعودى را از اين نظر مورد انتقاد قرار مى دهد.16 چنين غفلتى در تدوين علم تاريخ منحصر به طبرى نبوده، بلكه حتى مؤلّفان و مورّخان بعدى تاريخ اسلامى مانند ابن اثير (در الكامل فى التأريخ) و ديگران نيز بدان دچار شده اند.
--------------------
پی‌نوشت‌ها:
*.حجة الاسلام سيد محمد ثقفى
1ـ ابن واضح يعقوبى، تاريخ يعقوبى، ج2، ص 16، دارصادر، بيروت، 1970
2ـ عبدالعزيز الدّورى، بحث فى نشأة علم التأريخ عند العرب، المطبعة الكاثوليكيّة، 1960، ص 19
3 يعقوبى، همان، ص 22
4ـ ابن سعد، طبقات، بيروت، 1970، ج 5، صفحه 151به بعد
5ـ تفصيل اين روايتها را بايد در تاريخ طبرى، در نقل اين قسمت از تاريخ اسلام، كه اسم «عروه» را ذكر مى كند، پيگيرى كرد.
6ـ سيد حسن صدر، تأسيس الشّيعه لعلوم الاسلام، مكتبة النّشر و الطّباعة العراقيه، ص 233
7ـ محمّدبن اسحق، سيرة رسول الله، مقدمه دكتر اصغر مهدى، ص 73
8ـ ابن النّديم، الفهرست، مطبعة الاستقامة، قاهره، 1960، ص 160
9ـ مقدمه سيره ابن هشام، مطبعة المصطفى البنانى، الجلى، 1939، ص 26
10ـ ابن النّديم، همان، ص 158
11ـ ر. ك. به: عبدالعزيز الدّورى، همان
12ـ يعقوبى، همان، ص 127
13ـ همان، ج1، ص 158
14ـ همان، ج2، ص 5 ـ 6
15ـ خطيب تبريزى، تاريخ بغداد، ج 2، ص 163
16ـ ابن خلدون، مقدمه، ص 6
http://www.qabas.org/marefat/archive/18/13.htm

احمد یكی از نام های مشهور پیامبر اسلام (ص).
چگونه عیسی تورات تحریف شده را تصدیق كرد؟
اناجیل وشهادت بر پیامبر اسلام.
بررسی اناجیل كنونی.
بشارت انجیل به آمدن فارقلیطا.
منظور از فارقلیط چیست؟

به گزارش پايگاه اطلاع رساني رسول اعظم (ص): جانشين معاون اجتماعي نيروي انتظامي ، توسعه و نشر فرهنگ و سيره نبوي در جامعه را در كاهش جرائم اجتماعي بسيار موثر دانست. سردار عبدي گفت: چنانچه نسل امروز به شناخت جامعي از فضايل و كرامات بزرگان دين به وي‍ژه رسول اعظم (ص) نائل آمد، بسياري ازمعضلات كنوني جامعه نيز از بين خواهد رفت.

وي در گفت‌وگو با خبرنگار ما اظهار داشت: ما نيازي به چهره سازي از پيامبر نداريم. زندگي و منش پيامبر اگر به درستي معرفي شود، تأثير مطلوب خود را برجاي مي‌گذارد و دراين رابطه نيازي به بزرگنمايي‌هاي رسانه‌يي نيست.
دكتر عبدي با اشاره به تلاش‌هاي 27 ساله جمهوري اسلامي براي كاهش شكاف شيعه و سني كه دشمنان بسيار از آن ناخرسندند گفت: بحث تقريب مذاهب و پرهيز از موارد اختلاف و تكيه به وجوه مشترك ، مساله مهمي است كه امام راحل (ره) و مقام معظم رهبري تأكيد فراواني برآن داشته و تداوم آن برهمگان ضروري است وي با نامگذاري سال 85 به نام سال رسول اعظم (ص) را موجب دو چندان شدن اين مسووليت خطير دانست و گفت: فعاليت گروه‌هاي غيردولتي در بازشناسي ومعرفي كاملتر وجوه ممتاز شخصيت پيامبر به عنوان اول شخص عالم امكان با استقبال بيشتر مردم روبرو شده و بسيار ارزشمند است.
اين استاد دانشگاه با اشاره به منابع فراوان در كتب اسلامي پيرامون پيامبر، تأكيد كرد كه با مراجعه به اين ستون و شناخت سيره نظري و عملي پيامبر در شكل گيري مدينة النبي و انعكاس آن به جامعه كنوني مي‌توانيم به زيست و پندارانه و سرافرازانه در دنياي امروز برسيم.
جانشين معاون اجتماعي ناجا در پايان گفت: نظم و انضباط پيامبر و بررسي سيره پيامبر در استقرار امنيت مي‌‌تواند محورهاي پ‍ژوهش ارزنده‌يي را براي ما جهت الگوبرداري ما به عنوان يك نظام اسلامي پديد آورد.

http://www.rasoolazam.com/fa/data/85/3/000094.php

يكم: علم كلام را على رغم آنكه فقه اكبر خوانده‏اند، علم نابختيارى است. اگر آن را با علم‏فقه مقايسه كنيم، چه از حيث‏شمار متكلمان و چه از حيث تعداد كتابهاى كلامى، درمى‏يابيم‏كه هم شمار فقها بيش از متكلمان بوده و هم تعداد كتابهاى فقهى بيش از كتابهاى‏كلامى. و در نتيجه آن اندازه كه در مباحث تو در توى فقهى توغل شده و تاسيس اصول‏وتفريع‏فروع گرديده، در مباحث كلامى تامل نشده است. اين كم عنايتى به علم كلام‏وحتى‏كلام‏گريزى، غير از آن بى‏عنايتى به كلام و كلام‏ستيزى است كه در گذشته دامنگيربرخى از مسلمانان بوده و كتابهاى متعددى در مخالفت‏با كلام و در تحريم آ ن نوشته شده‏است.
آن مخالفتهاى پراكنده و سترونى كه با علم كلام شده چندان دامنگستر و شايسته جدى گرفتن نبوده، آنچه رواج داشته و دارد و بايد جدى گرفته شود، همان كم‏عنايتى به علم كلام است و على رغم فقه اكبر خواندن آن،فقه را بر آن مقدم كردن.
سالهاست كه در حوزه‏هاى علميه يكسره به فقه پرداخته مى‏شود. حوزه‏هاى علميه به حوزه‏هاى فقهيه تبديل شده و كتابهاى درسى منحصر در فقه (و اصول فقه و آنچه در فقه مدخليت دارد) شده است. تحقيق در باره اصول دين (علم كلام)، فرع گرديده و تحقيق درباره فروع دين (علم فقه)، اصل گرديده است. يك صدم آن تاملات و تدقيقاتى كه در فقه شده‏كه اگر در اتم مى‏شد، شكافته مى‏شد در علم كلام نشده است.
دوم: چنانكه مى‏دانيم علم كلام سه وظيفه بر عهده دارد: تبيين عقايد دينى و مذهبى، اثبات عقايد دينى و مذهبى، دفاع از عقايد دينى و مذهبى (در برابر مخالفان بيرون از دين و مذهب). كلام امروزه را به لحاظ اينكه در مقام تبيين و اثبات عقايد و دفاع از آن به مسائل جديدى مى‏پردازد، كلام جديد خوانده‏اند. البته تسميه كلام جديد تنها به لحاظ مطرح بودن مسائل جديد در آن نيست، بلكه به لحاظهاى ديگرى، از جمله تجدد در روش و تجدد در مبادى، نيز هست. بنابراين نبايد پنداشت كلام جديد فقط همان مسائل جديد كلامى است. ضمن اينكه نبايد پنداشت كلام جديد مغاير با كلام قديم است.
كلام جديد عهده‏دار همان وظايفى است كه كلام قديم بر گردن داشته است. فقط در انجام‏اين وظايف با يكديگر تفاوت دارند. بنابراين كلام جديد در طول كلام قديم و در ادامه آن‏است.
سوم: علم كلام در هر دوره جديدى ( به مفهوم راستين كلمه)، جديد است و يا شايسته است كه جديد باشد. نمى‏شود پذيرفت كه در دوره جديدى زيست، اما كلام جديدى نداشت; مگر اينكه متكلمان چندان به انحطاط و واپسگرايى فروافتاده باشند كه در دوره جديدى زندگى كنند، اما كلام دوره‏هاى قديم را ارائه كنند. بنابراين در هر دوره جديدى علم كلام، جديد مى‏شود و يا بايد جديد شود.
كلام را در هر دوره جديدى كه در نظر بگيريم، نسبت‏به دوره گذشته، جديد است و سبت‏به دوره آينده، قديم. مثلا آنچه به عنوان علم كلام در اين دوره جديد (قرن چهاردهم و پانزدهم قمرى، برابر با بيستم ميلادى) در ميان مسلمانان وجود دارد، كلام جديد است; اما همين كلام جديد در دوره آينده، كلام قديم شمرده خواهد شد.
چهارم: برخى به هر چيزى كه مهر جديد بر جبين دارد، بى مهرى مى‏كنند و از نوگرايى‏هراس دارند. از همين روست كه گفته‏اند: عليكم بالعتيق واياكم والمحدثات. وحتى‏گفته‏اند: يك اشتباه قديمى بيشتر هواخواه دارد تا يك حقيقت جديد. هراس از كلام‏جديدوپافشارى بر اينكه امروزه نيز فقط كلام قديم كار آمد است و تنها با آن مى‏توان به‏پاسدارى ازعقايد دينى پرداخت، ناشى از همين روحيه گذشته‏گرايى و مخالفت‏با نوگرايى‏است. آنان كه امروزه از كلام جديد هراس دارند و به همان كلام گذشته بسنده مى‏كنند،اگر در گذشته هم بودند از كلام آن دوره هراس مى‏داشتند. زيرا كلام قديم در قديم،نسبت‏به دوره‏هاى قديمتر، جديد بوده و تنها نسبت‏به اين دوره است كه قديم شمرده مى‏شود.
قل لمن لايرى المعاصر شيئا
ويرى’ للاوائل التقديما
ان هذا القديم كان حديثا
وسيبقى هذا الحديث قديما
اصولا هيچ چيز براى علم زيانبارتر از اين نيست كه بگوييم همه گفتنيها را گذشتگان گفته‏اند و ديگر سخن جديدى براى ديگران نگذاشته‏اند. گذشتگان فراوان سخن گفته‏اند، اما سخنهاى فراوانى هم نگفته‏اند. نادرست است اگر بگوييم: سخن هر چه گويم همه گفته‏اند/بر باغ دانش همه رفته‏اند. و نادرست است اگر بپنداريم: سخن گفته شد گفتنى هم نماند. آرى نبايد گفت: ماترك الاول للآخر، بلكه بايد گفت:كم ترك الاول للآخر.
بيقين در حوزه كلام بسى گفتنيها هست كه گذشتگان نگفته‏اند. بسا تاييداتى براى دين‏پيداشده كه در مقام تبيين عقايد دينى (وظيفه اول علم كلام) و اثبات عقايد دينى (وظيفه دوم‏علم‏كلام) مى‏توان به آنها متمسك شد. چنانكه بسا شبهات و اشكالات جديدى به دين شده‏كه‏درمقام دفاع از عقايد دينى (وظيفه سوم علم كلام) بايد به آنها پاسخهايى از سنخ آن،كه‏لزوماجديد است، داده شود. پندار اينكه با علم كلام قديم مى‏توان به نبرد با شبهات جديدرفت، چنان است كه پنداشته شود با سلاحهاى قديم مى‏توان به نبرد با سلاحهاى جديدرفت.
پنجم: اصطلاح كلام جديد با انتشار كتاب شبلى نعمانى (1274-1332ق) از عالمان نامدار هندى، رواج يافته است. وى با نگارش كتابى زير عنوان علم كلام جديد، كه به خامه سيد محمدتقى فخر داعى گيلانى به فارسى ترجمه شده است (تهران، 1329) اين اصطلاح را رايج كرد. اما معلوم نيست واضع اين اصطلاح كيست و چه كسى براى نخستين بار آن را به كار برده است. از سخن شبلى نعمانى چنين بر مى‏آيد كه اصطلاح كلام جديد در زمان او به كار برده مى‏شده است. وى مى‏گويد: امروزه «در عقايد و افكار مذهبى... تزلزل و سستى و دودلى پيدا شده... و افق مذهب غبار آلوده و تيره به نظر مى‏رسد. صداهايى از هر طرف بلند است كه پس به يك علم كلام جديد نيازمنديم.» همچنين از سخن او چنين بر مى‏آيد كه اصطلاح كلام جديد در زمان او در هند و مصر و شام به كار برده مى‏شده و حتى كتابهاى متعددى درباره آن نوشته شده بود. او مى‏گويد: «حاليه در هندوستان و مصر و شام راجع به علم كلام جديد كتابهاى متعددى تاليف يافته‏» است.
ظاهرا اصطلاح كلام جديد در ميان متكلمان مغرب زمين رايج نيست و تنها در ميان مسلمانان رواج دارد. آنچه را ما كلام جديد مى‏ناميم، متكلمان غربى فلسفه دين مى‏گويند.
برخى به اصطلاح كلام جديد خرده گرفته‏اند و گفته‏اند اگر قرار باشد علم كلام را به لحاظ تجدد مسائل و مبادى و روش آن كلام جديد ناميد، ديگر علوم را هم بايد به سبب همين ملاحظات، جديد ناميد و مثلا فلسفه جديد و تاريخ جديد و فيزيك جديد گفت. حال آنكه امروزه از اين علوم، با همه تطورات و تحولاتى كه يافته و مسائل جديدى در آن مطرح شده، به صفت جديد ياد نمى‏شود.
راست است كه اصطلاح كلام جديد اندكى مسامحه‏آميز است و هم آنان كه آن را استعمال‏مى‏كنند، با مسامحه و از سر ناچارى تن به استعمال آن مى‏دهند. با وجود اين فايده اين‏اصطلاح اين است كه توجه متكلمان را به تامل در مباحث جديد كلامى جلب مى‏كند و آنهارابه جستجو براى يافتن دلايل جديد و توجه به شبهات جديد و دادن پاسخ جديد به آنها وامى‏دارد.
ششم: دانشوران اسلامى از چند دهه پيش به لزوم تاليف و تدريس كلام جديد اشاره‏كرده‏اند. اين موضوع در ايران از دهه شصت جدى گرفته شده و درسى با عنوان‏كلام‏جديددردانشكده الهيات دانشگاه تهران داير شده است. چندى از پى آن نيز درسى با همين‏عنوان دربرخى از مراكز علمى وابسته به حوزه علميه قم برگزار شده‏است.
ازاين كتابشناسى چنين برمى‏آيد كه تاليفات روشنفكران دينى در باره كلام جديد بيشتر از روحانيون است. افزون بر اينكه شمارى از تاليفات روحانيون ناظر به تاليفات روشنفكران و متاثر از آن و يا در نقد آن است. به هر رو لازم است‏حوزه‏هاى علميه هم كلام را جدى بگيرند و هم كلام جديد را.
هفتم: در پايان اين نوشته به چگونگى تدوين اين كتابشناسى مى‏پردازيم.
كتابشناسى حاضر عهده‏دار معرفى كتابهايى است كه درباره كلام جديد (با نگرش اسلامى يا غير آن) به فارسى تاليف يا ترجمه و در ايران چاپ شده است. در اين كتابشناسى آثارى كه تا خرداد 1374 به صورت كتاب چاپ شده، معرفى گرديده است. جزوه‏هاى درسى و مقالات نشريات در اين كتابشناسى معرفى نشده است.
كتابشناسى حاضر بر اساس مسائلى كه در كلام جديد از آن بحث مى‏شود، فراهم آمده است. عنوان برخى از اين مسائل چنين است: علم و دين، عقل و دين، زبان دين، انگيزه پيداشدن دين، انتظار از دين، تحليل تاريخى دين، روانشناسى دين، جامعه‏شناسى دين، معرفت‏دينى.
در باره برخى از اين مسائل، مانند انتظار از دين و زبان دين، تاكنون كتابى به فارسى منتشرنشده و طبعا در اين كتابشناسى اثرى درباره اين مسائل يافت نمى‏شود. اما در باره برخى‏ديگر ازمسائل كلام جديد آثار متعددى به فارسى منتشر شده است. مثلا در باره علم ودين‏آثارمتعددى‏نوشته شده كه البته بيشتر آنها ناظر به تئورى داروين، به لحاظ تعارض يا عدم‏تعارض آن با دين، است. همچنين درباره معرفت دينى آثار متعددى نوشته شده كه البته همه‏آنها ناظر به‏تئورى قبض و بسط تئوريك شريعت است. مختصر اينكه بيشترين كتابهايى كه‏درباره كلام جديد نوشته شده نخست در باره علم و دين و سپس در باره تئورى قبض و بسط تئوريك شريعت‏است.
در اين كتابشناسى تنها آثارى معرفى شده كه در آن از «مسائل جديد در علم كلام‏» كه به آنها اشاره شد سخن رفته است. آثارى كه در آن با «نگرش جديد به مسائل كهن كلامى‏» پرداخته شده، معرفى نشده است. زيرا اگر قرار بود آثارى را كه در آن با نگرش جديد به مسائل كهن كلامى پرداخته شده، معرفى مى‏كرديم، بايد همه يا بيشتر آثارى را كه امروزه در باره اصول عقايد اسلامى نوشته شده، معرفى مى‏كرديم.
روشنتر بگوييم امروزه اغلب نويسندگانى كه در باره مسائل كهن كلامى (توحيد و نبوت و معاد و...) كتاب نوشته‏اند، با نگرش جديد به آن مسائل پرداخته‏اند. ما از آوردن اين دسته از كتابها در اين كتابشناسى خوددارى كرديم و تنها به معرفى كتابهايى پرداختيم كه در باره مسائل جديد در علم كلام است.
اين را هم ياد آور شويم كه در اين كتابشناسى آثارى كه در آن به بررسى علمى اسلام و قرآن پرداخته شده، معرفى نشده است. مثلا چون در كتابهايى مانند قرآن و علوم طبيعت، قرآن و علم امروز، اعجاز قرآن از نظر علوم امروزى، طرح علمى اصول اسلام و نظاير اينها، به بررسى علم و اسلام (يعنى يك دين از ميان اديان) پرداخته شده، در اين كتابشناسى معرفى نشده است. تنها كتابهايى معرفى شده كه در باره علم و دين (نه يك دين بخصوص) است.
در پايان خاطر نشان سازيم كه در باره علم كلام در فرهنگ اسلامى دو كتابشناسى فراهم شده كه مشخصات آنها براى اطلاع محققان آورده مى‏شود:
سعيد نفيسى. «علم كلام در اسلام‏». مجله دانشكده ادبيات. (سال 2، شماره 1، 1333). ص 115.
مظفر بختيار. «كتابشناسى كتب كلامى و منابع تحقيق در تاريخ علم كلام و سرگذشت و آراء متكلمان‏». معارف اسلامى. (شماره 10، 1348). ص 78-86.

نگارش :محمد اسفنديارى http://www.seraj.ir/engine/View_article.asp?ID=A22607

Modern Medicine: The New World Religion     

اگر چه مردم در غرب به ظاهر زندگي سكولار دارند، اما باز هم مي‏بينيم كه عقايد مذهبي (و همچنين خرافات) هنوز در لايه‏هاي عميق ضميرناخودآگاه آنان وجود دارد و در بسياري از منظرهاي زندگي، بدون اينكه خودشان بفهمند، اثر مي‏گذارد. اين جابجايي و انتقال ناخودآگاه عقايد و تجربيات مذهبي و به خصوص ايدئولوژي مسيحيت و يهودي به نظر مي‏رسد كه بزرگترين تأثير را در حوزة پزشكي داشته‏اند. هرچند كه پزشكي خودش را به عنوان علمي كاملاً انحصاري و عقلاني معرفي مي‏كند كه در آن جايي براي ابعاد روحي در نظر گرفته نشده است (تا آنجا كه از درمانگران روحي به عنوان شارلاتان نام مي‏برد)، اما مي‏بينيم كه در واقع خودش طوري سازماندهي و برنامه‏ريزي شده است كه ذاتاً و باطناً نوعي مذهب به شمار مي‏رود." نويسندة مقاله با نيم‏نگاهي به درون تاريخ، بيان مي‏كند كه در پزشكي مشخصات و نشانه‏هايي ديده مي‏شود كه در كليساي كاتوليك روم وجود داشته است: مانند حكومت مطلق، كنترل و بكارگيري مردم و… كه همه اينها به نام سلامت عمومي و نجات اشخاص بكار برده مي‏شود؛ همان طور كه كليسا به نام نجات و رستگاري بشريت عمل مي‏كرد. وي در ادامة اين مقايسه با آوردن مثالهايي (از قبيل جايگزيني پزشكان به جاي كشيشان، ويروس زدايي از بدن به جاي خارج كردن جن و ارواح پليد از شخص و قرصها و داروها جايگزيني براي سنت دينيِ نان و شراب ـ كه باعث تطهير گناهان مي‏شود)، سعي دارد ثابت كند كه پزشكي، تبديل به مذهب دنياي جديد شده است. صرفنظر از ديدگاه كاملاً منفي نويسنده نسبت به مذهب، اين مقاله از دو نظر شايان توجه است: يكي اينكه سعي دارد ثابت كند كه پزشكي به عنوان جايگزيني براي مذهب در جامعة سكولار غرب تبديل شده است و دوم اينكه نويسنده خود اذعان دارد كه با وجود رواج سكولاريسم در زندگي غربي، هنوز هم باورهاي مذهبي در اعماق زندگي مردم و حتي علم وجود دارد و هرگز از بين نرفته است؛ بلكه فقط ظاهر زندگي عوض شده است. در پايان نيز توضيحي انتقادآميز از سوي سردبير اين سايت و در ردّ مقاله آورده شده است و وي هدف خود را از چاپ اين مقاله، آشنايي اشخاص با طرز تفكرهاي موجود در جامعة غرب عنوان مي‏كند

Modern Medicine: The New World Religion /  پزشكي مدرن: مذهبِ دنياي جديد
نويسنده: Olivier Clerc                     منبع: www.mercola.com

در اين مقاله، نويسنده با نيم نگاهي به تاريخ و سير پيشرفت علمي در غرب، اينطور نتيجه مي‏گيرد كه چون رشد علم و تكنولوژي در غرب مبتني بر حذف دين بوده است، در طول تاريخ خود، همواره داراي اثرات مخربي همچون حادثه هيروشيما و… بوده است. و در نقطه مقابل آن، به جامعه درخشان و پيشرفته مسلمانان (در اسپانيا) در دوراني كه اروپا غرق در بدبختي و سياهي بود، اشاره مي‏كند و علل آن پيشرفت علمي سودمند را داشتن پشتوانه‏اي نظير دين اسلام مي‏داند. وي در ادامه مقاله و بررسي علل رويگرداني دانشمندان غربي از دين و كليسا و برگزيدن راه علمِ بدون دين، علت را در ضعف و شكست كليسا و كتاب مقدس (به شكل موجود در قرون وسطي) در پاسخگويي به سئوالات مطرح در باب آفرينش جهان و… مي‏يابد. نويسنده با ذكر مثالها و آياتي، نشان مي‏دهد كه در چنين مواردي كتاب قرآن چقدر دقيق، حقايق علمي مسلم را بيان كرده است و جالب اينجاست كه در آن زمان مردم كوچكترين دانشي از اين حقايق نداشتند و اين خود دليل محكمي بر الهي بودنِ تصنيف اين كتاب مي‏باشد. و امروزه نيز كه به واسطه كشفيات فيزيك مدرن و متلاشي شدن بنيان تئوري‏وار فيزيك كلاسيك و جايگيري اصل عدم قطعيت در مقابل دانشمنداني كه ادعا داشتند با يافتن علت و قانون علمي، هر پديده‏اي را مي‏توانند توضيح بدهند، بيش از پيش نقش و قدرت علميِ نهفته در دين اسلام و كتاب قرآن آشكار مي‏شود؛ كه همواره (ضمن كمك به پيشرفت علم و زندگي) يك راه ميانه را ارايه داده است؛ نه رويكرد علمي مدرن را رد و محكوم مي‏كند و نه مجبور مي‏شود كه براي آن مقام الوهيت و يزداني قايل بشود.

The Quran and Established Scientific Facts: قرآن و حقايق علمي تصديق شده
منبع:http://www.geocities.com/hotsprings/spa/4608 (Islam and Science page)